7 Φεβρουαρίου 2026
Ομάδα Dentist Edu
Ακαδημαϊκή και επιστημονική προγραμμάτων και ομάδας Dentist Edu
Γνωστικό αντικείμενο: Οδοντιατρική επαγγελματική πρακτική
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Τοξικότητα και εργασιακή βία στο χώρο της υγείας
Στον χώρο της υγείας, η τοξικότητα συχνά κλιμακώνεται σε εργασιακή βία (Workplace Violence - WPV), η οποία περιλαμβάνει λεκτική, ψυχολογική και σωματική κακοποίηση. Σύμφωνα με δεδομένα, η πιθανότητα εμφάνισης εργασιακής βίας είναι έως και τετραπλάσια σε νοσοκομειακά περιβάλλοντα σε σχέση με άλλους χώρους εργασίας (Arnetz et al., 2017). Η λεγόμενη Type III βία (βία μεταξύ συναδέλφων ή από ανώτερους προς κατώτερους) είναι η λιγότερο μελετημένη αλλά ιδιαίτερα επιβλαβής. Έχει συσχετιστεί με αυξημένα επίπεδα burnout, κατάθλιψης, PTSD και μειωμένη ποιότητα φροντίδας ασθενών (Wirth et al., 2021; Schablon et al., 2022). Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι ειδικευόμενοι και οι νέοι επαγγελματίες υγείας, οι οποίοι συχνά βιώνουν τη βία ως «τελετουργία μύησης», μια αντίληψη που διαιωνίζει το πρόβλημα (Nagata-Kobayashi et al., 2009).
Γιατί η τοξικότητα δεν αναφέρεται
Η μη αναφορά της τοξικότητας δεν αποτελεί ένδειξη απουσίας προβλήματος. Αντιθέτως, αποτελεί κεντρικό σύμπτωμα της ίδιας της τοξικότητας. Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι σε περιβάλλοντα όπου η κακοποιητική συμπεριφορά παγιώνεται, οι μηχανισμοί σιωπής ενεργοποιούνται σταδιακά και λειτουργούν ως μορφές ψυχοκοινωνικής αυτοπροστασίας (McGuire et al., 2021). Στην πράξη, τέσσερις αλληλένδετοι μηχανισμοί εξηγούν γιατί η τοξικότητα σπάνια αναφέρεται, ακόμη και όταν είναι ευρέως βιωμένη.
Υποτίμηση της εμπειρίας: «δεν είναι αρκετά σοβαρό»
Η υποτίμηση αποτελεί τον πρώτο μηχανισμό άμυνας. Οι εργαζόμενοι μαθαίνουν να επαναπλαισιώνουν την κακοποιητική συμπεριφορά ως: «μέρος της δουλειάς», «στιγμή έντασης», «ιδιοσυγκρασία του προϊσταμένου», «πίεση λόγω φόρτου». Αυτή η γνωστική προσαρμογή μειώνει το άμεσο συναισθηματικό κόστος, αλλά έχει μακροπρόθεσμο τίμημα: εσωτερικεύει την ευθύνη. Το πρόβλημα παύει να είναι συστημικό και γίνεται προσωπική ανεπάρκεια ανοχής ή ανθεκτικότητας. Η βιβλιογραφία στον χώρο της υγείας δείχνει ότι η υποτίμηση της λεκτικής και ψυχολογικής βίας είναι ιδιαίτερα συχνή, επειδή δεν αφήνει ορατά ίχνη, παρότι συνδέεται ισχυρά με άγχος, κατάθλιψη και burnout (McGuire et al., 2021).
Γνωστική άγνοια: όταν η κακοποίηση δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια
Η τοξικότητα σπάνια εμφανίζεται ως ωμή, μεμονωμένη πράξη. Συνήθως εκδηλώνεται ως μοτίβο μικρο-συμπεριφορών: ειρωνεία, απαξιωτικά σχόλια, δημόσια έκθεση, σιωπηρή τιμωρία, αποκλεισμός από πληροφορία ή ευκαιρίες. Σε περιβάλλοντα με ιστορικό κακομεταχείρισης, αυτά τα μοτίβα γίνονται «κανονικότητα». Οι εργαζόμενοι, ιδίως οι νεότεροι ή οι χαμηλότερα στην ιεραρχία, συχνά: δεν γνωρίζουν ότι αυτές οι συμπεριφορές συνιστούν εργασιακή βία ή παρενόχληση, δεν είναι βέβαιοι αν «δικαιολογούν» αναφορά, φοβούνται ότι θα χαρακτηριστούν υπερβολικοί. Η άγνοια δεν είναι ατομική αποτυχία. Είναι εκπαιδευτικό και θεσμικό κενό όπως καταλαβαίνουμε όλοι , ακόμα και αν δεν το ομολογούμε.
Φόβος αντιποίνων και θεσμική δυσπιστία
Ακόμη και όταν η κακοποίηση αναγνωρίζεται, ο φόβος αντιποίνων λειτουργεί αποτρεπτικά. Η διεθνής βιβλιογραφία περιγράφει επαναλαμβανόμενους φόβους: υποβάθμιση αξιολόγησης ή επαγγελματικής φήμης, απώλεια ευκαιριών εξέλιξης, στιγματισμός ως «δύσκολος» ή «μη συνεργάσιμος», επιδείνωση της καθημερινότητας μετά την αναφορά. Ιδιαίτερα σε ιεραρχικά περιβάλλοντα, όπως νοσοκομεία, πανεπιστήμια και δημόσιες υπηρεσίες, η αναφορά βιώνεται ως υψηλού ρίσκου πράξη, ειδικά όταν ο θύτης βρίσκεται σε θέση εξουσίας. Όταν προηγούμενες αναφορές έχουν αγνοηθεί ή «κουκουλωθεί», η δυσπιστία προς τους θεσμούς παγιώνεται και η σιωπή γίνεται ορθολογική επιλογή.
Μαθημένη ματαιότητα: «δεν θα αλλάξει τίποτα»
Όταν η τοξικότητα επαναλαμβάνεται χωρίς συνέπειες για τους θύτες, δημιουργείται αυτό που η βιβλιογραφία περιγράφει ως μαθημένη ματαιότητα (learned helplessness). Οι εργαζόμενοι: σταματούν να επενδύουν συναισθηματικά, περιορίζονται στο απολύτως απαραίτητο, αποσύρονται ψυχικά ή αναζητούν έξοδο. Η μη αναφορά, σε αυτό το στάδιο, δεν είναι παθητικότητα. Είναι στρατηγική ελαχιστοποίησης ζημιάς.
Το συσσωρευτικό κόστος της σιωπής: από το άτομο στο σύστημα
Η σιωπή σε τοξικά εργασιακά περιβάλλοντα δεν είναι παθητική στάση ούτε ουδέτερη επιλογή. Είναι ενεργός μηχανισμός του συστήματος, με μετρήσιμες συνέπειες σε ατομικό, οργανωσιακό και κοινωνικό επίπεδο. Όταν η μη αναφορά κακοποιητικών ή δυσλειτουργικών συμπεριφορών γίνεται ο κανόνας, η τοξικότητα παγιώνεται και μετατρέπεται σε δομικό χαρακτηριστικό του οργανισμού (Van Way, 2018).
- Απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου και οργανωσιακής μνήμης
Ένα από τα πρώτα και πιο ορατά αποτελέσματα της σιωπής είναι η αυξημένη αποχώρηση προσωπικού. Οι εργαζόμενοι που βιώνουν τοξικότητα αλλά δεν βρίσκουν ασφαλείς τρόπους έκφρασης ή προστασίας, επιλέγουν τη φυγή. Η αποχώρηση αυτή δεν αφορά μόνο «ανθεκτικότητα» ή «προσωπική αντοχή», αλλά συχνά τα πιο ικανά και συνειδητοποιημένα στελέχη, τα οποία έχουν εναλλακτικές επιλογές. Η συνέπεια είναι διπλή: αφενός απώλεια εμπειρίας και δεξιοτήτων, αφετέρου διάρρηξη της οργανωσιακής μνήμης, δηλαδή της άτυπης γνώσης που διατηρεί τη συνέχεια, την ποιότητα και την ασφάλεια των διαδικασιών. Η βιβλιογραφία δείχνει ότι σε περιβάλλοντα με σταθερό κλίμα κακομεταχείρισης, η πρόθεση αποχώρησης αυξάνεται σημαντικά και συνοδεύεται από μειωμένη δέσμευση ακόμη και όσων παραμένουν (Yang et al., 2014).
- Μείωση ποιότητας, αύξηση λαθών και λειτουργική κόπωση
Η σιωπή δεν «ηρεμεί» το σύστημα. Το φορτίζει. Όταν τα προβλήματα δεν αναφέρονται, δεν διορθώνονται αλλά συσσωρεύονται. Οι εργαζόμενοι μαθαίνουν να λειτουργούν αμυντικά, να αποφεύγουν την ανάληψη πρωτοβουλιών και να περιορίζονται στο απολύτως απαραίτητο. Αυτό το κλίμα οδηγεί σε αυξημένη πιθανότητα λαθών, ιδίως σε πολύπλοκα και απαιτητικά περιβάλλοντα, όπως η υγεία. Στον χώρο της υγειονομικής περίθαλψης, η μη αναφορά τοξικών συμπεριφορών και περιστατικών βίας έχει συσχετιστεί με υποβάθμιση της ποιότητας φροντίδας, μειωμένη ασφάλεια ασθενών και αυξημένο λειτουργικό κόστος (Arnetz et al., 2017· Wirth et al., 2021).
- Burnout, κυνισμός και απανθρωποποίηση
Σε ατομικό επίπεδο, η παρατεταμένη σιωπή λειτουργεί διαβρωτικά. Οι εργαζόμενοι βιώνουν συναισθηματική εξάντληση, αίσθημα ματαιότητας και σταδιακή αποσύνδεση από το νόημα της εργασίας τους. Το burnout δεν εμφανίζεται ως αιφνίδιο φαινόμενο· είναι το αποτέλεσμα μακρόχρονης έκθεσης σε περιβάλλον όπου η φωνή δεν έχει αξία. Ιδιαίτερα στον χώρο της υγείας και της εκπαίδευσης, ο κυνισμός και η απανθρωποποίηση λειτουργούν ως ψυχική άμυνα. Όμως αυτή η άμυνα έχει τίμημα: μειωμένη ενσυναίσθηση, χαμηλότερη ποιότητα σχέσης με ασθενείς και εκπαιδευόμενους, και τελικά αποξένωση από τον ίδιο τον επαγγελματικό ρόλο (Schablon et al., 2022· Paice et al., 2004).
- Από εργασιακό σε δημόσιο ζήτημα υγείας
Όταν η τοξικότητα και η σιωπή γίνονται κανονικότητα σε οργανισμούς υγείας, το πρόβλημα παύει να είναι εσωτερικό. Μετατρέπεται σε ζήτημα δημόσιας υγείας. Η υποβάθμιση της ασφάλειας, η εξουθένωση των επαγγελματιών και η αυξημένη εναλλαγή προσωπικού επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα και τη συνέχεια των παρεχόμενων υπηρεσιών (McGuire et al., 2021). Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι ακόμη και καλά σχεδιασμένες παρεμβάσεις πρόληψης αποτυγχάνουν όταν δεν συνοδεύονται από κουλτούρα λογοδοσίας και πραγματική προστασία όσων μιλούν (Leisy & Ahmad, 2016).
- Η σιωπή ως δείκτης κινδύνου
Συνολικά, η μη αναφορά της τοξικότητας δεν σημαίνει ανοχή ούτε συναίνεση. Σημαίνει ότι το σύστημα έχει διαμορφωθεί έτσι ώστε η σιωπή να φαίνεται ασφαλέστερη από την αλήθεια. Όταν οι οργανισμοί δεν δημιουργούν αξιόπιστα και προστατευμένα κανάλια αναφοράς και δεν επιδεικνύουν έμπρακτη λογοδοσία, η τοξικότητα αυτοαναπαράγεται και ενισχύεται. Όπως επισημαίνεται και στη σύγχρονη βιβλιογραφία, η αναγνώριση της σιωπής ως δείκτη κινδύνου και όχι ως ένδειξης ηρεμίας αποτελεί το πρώτο ουσιαστικό βήμα για την αντιμετώπιση της τοξικότητας (McGuire et al., 2021). Στο ίδιο πνεύμα, η προσέγγιση της οργανωσιακής υγείας στην οδοντιατρική και στους χώρους παροχής φροντίδας αναδεικνύει ότι η πρόληψη της τοξικότητας είναι ζήτημα στρατηγικής διοίκησης και όχι ατομικής αντοχής (Αντωνιάδου, 2026).
Τελικό συμπέρασμα
Τα τοξικά εργασιακά περιβάλλοντα δεν αποτελούν ατομική αποτυχία προσαρμογής, αλλά συστημική παθολογία. Η αναγνώρισή τους απαιτεί σαφή κριτήρια, επιστημονική γνώση και οργανωσιακό θάρρος. Η αποχώρηση από ένα τέτοιο περιβάλλον δεν είναι αδυναμία· είναι τεκμηριωμένη πράξη αυτοπροστασίας και επαγγελματικής δεοντολογίας. Όσο οι ικανοί επαγγελματίες αρνούνται να νομιμοποιήσουν την τοξικότητα με τη σιωπή ή την παραμονή τους, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα αλλαγής. Και αυτό, τελικά, δεν είναι ατομικό όφελος. Είναι συλλογική υγειονομική παρέμβαση.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Van Way, C.W. Toxic Work Environment. Missouri Medicine 2018, 115, 194–195.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6140171/ - Yang, L.Q.; Caughlin, D.E.; Gazica, M.W.; Truxillo, D.M.; Spector, P.E. Workplace mistreatment climate and potential employee and organizational outcomes: A meta-analytic review from the target’s perspective. J. Occup. Health Psychol. 2014, 19, 315–335.
- Chapman, G.; White, P. Rising Above a Toxic Workplace; Northfield Publishing: Chicago, IL, USA, 2019.
- Arnetz, J.E.; Hamblin, L.; Russell, J.; et al. Preventing Patient-to-Worker Violence in Hospitals: Outcome of a Randomized Controlled Intervention - PubMed. J. Occup. Environ. Med. 2017, 59, 18–27.
- Paice, E.; Aitken, M.; Houghton, A.; Firth-Cozens, J. Bullying among doctors in training: cross sectional questionnaire survey | The BMJ. BMJ 2004, 329, 658–659.
- Leisy, H.B.; Ahmad, M. Altering workplace attitudes for resident education (A.W.A.R.E.). BMC Med. Educ. 2016, 16, 127. https://bmcmededuc.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12909-016-0648-9
- Wirth, T.; Peters, C.; Nienhaus, A.; Schablon, A. Interventions for workplace violence prevention in emergency departments. Int. J. Environ. Res. Public Health 2021, 18, 8459.
https://www.mdpi.com/1660-4601/18/16/8459 - Schablon, A.; Kersten, J.F.; Nienhaus, A.; et al. Risk of Burnout among Emergency Department Staff. Int. J. Environ. Res. Public Health 2022, 19, 5096.
https://www.mdpi.com/1660-4601/19/9/5096 - McGuire, S.S.; Mullan, A.F.; Clements, C.M. Unheard Victims: Workplace Violence in the ED. West. J. Emerg. Med. 2021, 22, 702–709.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8123551/ - Αντωνιάδου Μ. 365 ημέρες Οδοντιατρικού Μάνατζμεντ. Β’ Τόμος, Αθήνα 2026. Εκδόσεις Tσότρας, info@ekdoseis-tsotras.gr.
Για πρώτη φορά, όλοι οι φοιτητές του 5ου έτους της Οδοντιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ παρέλαβαν δωρεάν τον Α’ τόμο του βιβλίου μέσω ΕΥΔΟΞΟΥ. Και φέτος, οι εξετάσεις πραγματοποιήθηκαν με ανοιχτά βιβλία, μέσα από ρεαλιστικά σενάρια βασισμένα στο περιεχόμενό του. Όχι για να ελεγχθεί η μνήμη. Αλλά η κρίση, η σύνθεση, η ικανότητα απόφασης.
«Η αποτελεσματική διοίκηση και διαχείριση ενός οδοντιατρείου δεν είναι απλώς μια επιλογή, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για την επιτυχία, τη βιωσιμότητα και την αειφορία της επιχείρησης.»
Το βιβλίο αυτό γράφτηκε γιατί, όταν ξεκινάς το επάγγελμα, κανείς δεν σου έχει μάθει πως λειτουργεί πραγματικά ένα οδοντιατρείο ως σύστημα. Και όταν αποκτάς εμπειρία, συχνά είναι πια αργά να διορθώσεις εύκολα τις βάσεις.
Η λέξη management προέρχεται από το λατινικό manu agere: «πιάνω κάποιον από το χέρι».
Αυτό ακριβώς φιλοδοξεί να κάνει το βιβλίο αυτό: να σταθεί δίπλα στον νέο συνάδελφο, αλλά και να επανατοποθετήσει τον έμπειρο οδοντίατρο ως ηγέτη μιας βιώσιμης επιχείρησης υγείας.
Το ότι το βιβλίο αυτό εντάχθηκε στο προπτυχιακό πρόγραμμα σπουδών και χρησιμοποιήθηκε ενεργά στην αξιολόγηση των φοιτητών είναι για μένα μια βαθιά ουσιαστική στιγμή: εκπαίδευση που δεν τελειώνει στο πτυχίο, αλλά ξεκινά από αυτό. Ελπίζω να το έχω πετύχει σε κάποιο βαθμό αυτό!
Γιατί τελικά, η οδοντιατρική πράξη δεν είναι μόνο κλινική δεξιότητα.
Είναι επαγγελματική ευθύνη, στρατηγική σκέψη και στάση ζωής.
Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οδοντιατρικής, ΕΚΠΑ
