Προβιοτικά και τερηδόνα: Μπορούμε να «εκπαιδεύσουμε» το μικροβίωμα για ένα στόμα χωρίς τερηδόνα;

Εισαγωγή

Όταν μιλάμε για την πρόληψη της τερηδόνας, συνήθως σκεφτόμαστε το φθόριο, το σωστό βούρτσισμα, τον περιορισμό της ζάχαρης και τις τακτικές επισκέψεις στον οδοντίατρο. Όμως η σύγχρονη επιστήμη μάς οδηγεί ένα βήμα βαθύτερα: στο ίδιο το μικροβίωμα του στόματος.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο «πώς θα εξαφανίσουμε τα επιβλαβή βακτήρια;», αλλά και:

Μπορούμε να ενισχύσουμε ένα μικροβιακό περιβάλλον που προστατεύει τη στοματική υγεία;

Αυτό ακριβώς διερευνήσαμε στη δημοσίευσή μας:

Amargianitakis M, Antoniadou M, Rahiotis C, Varzakas T. “Probiotics, Prebiotics, Synbiotics and Dental Caries. New Perspectives, Suggestions, and Patient Coaching Approach for a Cavity-Free Mouth.” Applied Sciences. 2021;11:5472.

Η τερηδόνα δεν είναι απλώς «ένα βακτήριο και λίγη ζάχαρη»

Η τερηδόνα είναι μια πολυπαραγοντική, βιοφιλμ-εξαρτώμενη νόσος, που σχετίζεται με διαταραχή της οικολογικής ισορροπίας του στοματικού περιβάλλοντος.

Στο στόμα μας ζουν εκατοντάδες είδη μικροοργανισμών. Η παρουσία τους από μόνη της δεν αποτελεί πρόβλημα. Αντίθετα, ένα ισορροπημένο μικροβίωμα αποτελεί μέρος της φυσιολογικής λειτουργίας του οργανισμού.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν οι συνθήκες του στόματος —όπως η συχνή πρόσληψη ζυμώσιμων υδατανθράκων και η επαναλαμβανόμενη πτώση του pH— ευνοούν συγκεκριμένους οξεογόνους και οξεάντοχους μικροοργανισμούς. Τότε η οικολογική ισορροπία μετατοπίζεται προς ένα περισσότερο τερηδονογόνο βιοφίλμ.

Επομένως, η σύγχρονη πρόληψη δεν αφορά μόνο την «εξόντωση μικροβίων». Αφορά και τη διατήρηση ή αποκατάσταση μιας υγιέστερης μικροβιακής ισορροπίας.

Τι είναι τα προβιοτικά;

Τα προβιοτικά είναι ζωντανοί μικροοργανισμοί οι οποίοι, όταν χορηγούνται στις κατάλληλες ποσότητες, μπορούν να προσφέρουν όφελος στον ξενιστή.

Στη στοματική κοιλότητα, ορισμένα προβιοτικά στελέχη έχουν μελετηθεί για την ικανότητά τους να:

• ανταγωνίζονται δυνητικά τερηδονογόνους μικροοργανισμούς,

• επηρεάζουν την προσκόλληση και τη δημιουργία βιοφίλμ,

• καταλαμβάνουν οικολογικές θέσεις που διαφορετικά θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από ανεπιθύμητους μικροοργανισμούς,

• παράγουν αντιμικροβιακές ουσίες, όπως βακτηριοσίνες και άλλους ανασταλτικούς παράγοντες,

• συμβάλλουν στη διαμόρφωση της μικροβιακής οικολογίας της στοματικής κοιλότητας.

Η ιδέα, λοιπόν, είναι ενδιαφέρουσα: όχι ένα αποστειρωμένο στόμα — κάτι άλλωστε ούτε εφικτό ούτε επιθυμητό — αλλά ένα περισσότερο ισορροπημένο οικοσύστημα.

Και τι είναι τα πρεβιοτικά και τα συμβιοτικά;

Οι όροι συχνά συγχέονται.

Προβιοτικά είναι οι ωφέλιμοι ζωντανοί μικροοργανισμοί.

Πρεβιοτικά είναι συστατικά που μπορούν να χρησιμοποιηθούν επιλεκτικά από συγκεκριμένους μικροοργανισμούς, ενισχύοντας δυνητικά μια ευνοϊκότερη μικροβιακή κοινότητα.

Συμβιοτικά (synbiotics) είναι συνδυασμοί προβιοτικών και πρεβιοτικών.

Η προσέγγιση αυτή μετακινεί σταδιακά το ενδιαφέρον από την απλή καταπολέμηση συγκεκριμένων βακτηρίων προς την οικολογική διαχείριση του μικροβιώματος.

Μπορούν τα προβιοτικά να προλάβουν την τερηδόνα;

Τα δεδομένα που εξετάσαμε στη βιβλιογραφία ήταν ενθαρρυντικά, αλλά απαιτούν σωστή ερμηνεία.

Διάφορα προβιοτικά στελέχη έχουν συσχετιστεί με μεταβολές στον αριθμό ή στη δραστηριότητα μικροοργανισμών που σχετίζονται με την τερηδόνα, ιδιαίτερα των mutans streptococci. Παράλληλα, έχουν διερευνηθεί διαφορετικοί τρόποι χορήγησης και διαφορετικοί πληθυσμοί.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχουμε ένα “μαγικό προβιοτικό κατά της τερηδόνας”.

Τα αποτελέσματα εξαρτώνται από το συγκεκριμένο στέλεχος, τη δόση, τη διάρκεια χρήσης, τον τρόπο χορήγησης, την ηλικία και το αρχικό μικροβίωμα του ατόμου. Επιπλέον, η μείωση ενός μικροβιολογικού δείκτη δεν ταυτίζεται αυτομάτως με αποδεδειγμένη μακροχρόνια μείωση νέων τερηδονικών βλαβών.

Γι' αυτό και τα προβιοτικά πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δυνητικό συμπληρωματικό εργαλείο πρόληψης και όχι ως υποκατάστατο των καθιερωμένων προληπτικών μέτρων.

Γιατί τα παιδιά παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον;

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο που αναδείχθηκε στην ανασκόπησή μας αφορά την ηλικία.

Το μικροβίωμα των ενηλίκων είναι σχετικά περισσότερο σταθεροποιημένο. Στα παιδιά, αντίθετα, η μικροβιακή κοινότητα βρίσκεται ακόμη σε διαδικασία διαμόρφωσης.

Αυτό δημιουργεί την υπόθεση ότι η πρώιμη παρέμβαση στο μικροβιακό οικοσύστημα μπορεί να προσφέρει διαφορετικές δυνατότητες σε σχέση με την προσπάθεια μεταβολής ενός ήδη εγκατεστημένου μικροβιώματος στην ενήλικη ζωή.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ερευνητική κατεύθυνση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορούμε σήμερα να υποσχεθούμε μόνιμη «αναδιαμόρφωση» του μικροβιώματος.

Πώς μπορούν να χορηγηθούν;

Η βιβλιογραφία έχει εξετάσει διάφορα μέσα χορήγησης προβιοτικών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα γαλακτοκομικά προϊόντα, επειδή μπορούν να αποτελέσουν πρακτικό φορέα προβιοτικών μικροοργανισμών. Έχουν επίσης μελετηθεί κάψουλες, δισκία, σταγόνες, παστίλιες και άλλες μορφές.

Το σημαντικό όμως δεν είναι μόνο τι προτείνουμε στον ασθενή.

Είναι και αν μπορεί πραγματικά να το εντάξει στην καθημερινότητά του.

Και εδώ αρχίζει η δεύτερη, εξίσου σημαντική διάσταση της εργασίας μας.

Από την ενημέρωση στο Patient Coaching

Το να γνωρίζει ένας ασθενής ότι «η ζάχαρη προκαλεί τερηδόνα» σπάνια αρκεί για να αλλάξει συμπεριφορά.

Οι περισσότεροι γνωρίζουν ήδη ότι πρέπει να βουρτσίζουν τα δόντια τους, να περιορίζουν τα γλυκά και να επισκέπτονται τον οδοντίατρο.

Το δύσκολο είναι να μετατραπεί η γνώση σε σταθερή καθημερινή συμπεριφορά.

Η προσέγγιση του patient coaching μετακινεί τον επαγγελματία υγείας από τον ρόλο του ανθρώπου που απλώς δίνει οδηγίες στον ρόλο εκείνου που βοηθά τον ασθενή να αναγνωρίσει τις δικές του συνήθειες, τα εμπόδια και τις ρεαλιστικές δυνατότητες αλλαγής.

Αντί, για παράδειγμα, να πούμε μόνο:

«Μην τρώτε γλυκά.»

μπορούμε να διερευνήσουμε:

Πότε καταναλώνετε συνήθως κάτι γλυκό; Πόσες φορές μέσα στην ημέρα; Ποια συνήθεια θα μπορούσατε πραγματικά να αλλάξετε αυτή την εβδομάδα;

Αυτή η μικρή αλλαγή στη συζήτηση είναι ουσιαστική.

Γιατί η πρόληψη της τερηδόνας δεν κερδίζεται μόνο στην οδοντιατρική έδρα. Κερδίζεται στις εκατοντάδες μικρές αποφάσεις που παίρνει ο ασθενής όταν ο οδοντίατρος δεν βρίσκεται δίπλα του.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τον ασθενή;

Το μήνυμα δεν είναι ότι πρέπει όλοι να αγοράσουμε προβιοτικά.

Το μήνυμα είναι πολύ πιο ενδιαφέρον.

Η στοματική υγεία αποτελεί αποτέλεσμα ενός δυναμικού οικοσυστήματος, στο οποίο αλληλεπιδρούν το μικροβίωμα, η διατροφή, το σάλιο, η στοματική υγιεινή, η έκθεση σε φθόριο, οι καθημερινές συνήθειες και η ατομική ευαισθησία.

Η προστασία αυτού του οικοσυστήματος απαιτεί συνολική προσέγγιση.

Για τον ασθενή αυτό σημαίνει:

λιγότερο συχνές προσλήψεις ελεύθερων σακχάρων, αποτελεσματική στοματική υγιεινή με φθοριούχο οδοντόκρεμα, εξατομικευμένη επαγγελματική πρόληψη και διατροφικές επιλογές που υποστηρίζουν συνολικά την υγεία.

Τα προβιοτικά, πρεβιοτικά και συμβιοτικά μπορούν να αποτελέσουν ένα ακόμη πεδίο μέσα σε αυτή την ευρύτερη στρατηγική — όχι την αντικατάστασή της.

Το μέλλον: από την καταπολέμηση των μικροβίων στη διαχείριση του οικοσυστήματος

Η έρευνα γύρω από το στοματικό μικροβίωμα έχει εξελιχθεί σημαντικά και πλέον το ενδιαφέρον επεκτείνεται πέρα από τα προβιοτικά και πρεβιοτικά, σε συμβιοτικά, μεταβιοτικά και περισσότερο εξατομικευμένες μικροβιακές παρεμβάσεις.

Η κατεύθυνση είναι σαφής:

η οδοντιατρική πρόληψη μετακινείται από το “ποιο μικρόβιο πρέπει να σκοτώσουμε;” προς το “πώς μπορούμε να διατηρήσουμε ένα οικοσύστημα συμβατό με την υγεία;”

Και ίσως εκεί βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες αλλαγές στη σύγχρονη πρόληψη της τερηδόνας.

Όχι μόνο καλύτερα προϊόντα.

Καλύτερη κατανόηση του μικροβιώματος, καλύτερες καθημερινές επιλογές και καλύτερη επικοινωνία επαγγελματία υγείας–ασθενούς.

Amargianitakis M, Antoniadou M, Rahiotis C, Varzakas T. Probiotics, Prebiotics, Synbiotics and Dental Caries. New Perspectives, Suggestions, and Patient Coaching Approach for a Cavity-Free Mouth. Applied Sciences. 2021;11(12):5472.

DOI: 10.3390/app11125472

Η εργασία αποτελεί narrative review και εξετάζει τους μηχανισμούς δράσης των προβιοτικών, πρεβιοτικών και συμβιοτικών στην τερηδόνα, τις πιθανές κλινικές εφαρμογές τους και τη σύνδεσή τους με μια προσέγγιση patient coaching για την πρόληψη της νόσου.