11 Oκτωβρίου 2026

Της Μαρίας Αντωνιάδου

Οδοντίατρος | Πανεπιστημιακός | Ερευνήτρια | Συγγραφέας | Ακαδημαϊκή και Επιστημονική Υπεύθυνη Προγραμμάτων Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης

Όταν το ακαδημαϊκό στρες εκδηλώνεται στο σώμα: Τι αποκαλύπτει έρευνα σε φοιτητές Οδοντιατρικής και Νοσηλευτικής;

Πώς συνδέονται οι απαιτήσεις των σπουδών με τη σωματοποίηση του στρες; Τι διαφοροποιεί τους φοιτητές των δύο επιστημών υγείας και ποιες αλλαγές χρειάζονται στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση;

Το άγχος αποτελεί γνώριμη εμπειρία για τους περισσότερους φοιτητές. Εξετάσεις, εργασίες, κλινικές ασκήσεις, υψηλές απαιτήσεις απόδοσης και ανησυχία για τη μελλοντική επαγγελματική πορεία συνθέτουν ένα περιβάλλον συνεχών προκλήσεων.

Στις επιστήμες υγείας, ωστόσο, προστίθεται ένας ακόμη παράγοντας: η σταδιακή ανάληψη ευθύνης απέναντι στον ασθενή.

Τι συμβαίνει όταν αυτή η πίεση δεν περιορίζεται στην ψυχολογική δυσφορία, αλλά συνοδεύεται από σωματικά συμπτώματα;

Πονοκέφαλοι, γαστρεντερικές διαταραχές, αίσθημα ταχυκαρδίας, μυϊκή ένταση ή σφίξιμο των δοντιών μπορεί να αποτελούν μέρος της εμπειρίας του στρες.

Πόσο συχνά εμφανίζονται τέτοιες εκδηλώσεις στους φοιτητές επιστημών υγείας; Υπάρχουν διαφορές μεταξύ Οδοντιατρικής και Νοσηλευτικής; Και πώς μπορούν τα πανεπιστήμια να ανταποκριθούν αποτελεσματικότερα;

Αυτά τα ερωτήματα διερευνήσαμε στη μελέτη μας Managing Stress and Somatization Symptoms Among Students in Demanding Academic Healthcare Environments, η οποία δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 2024 στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Healthcare [1].

1. Τι είναι η σωματοποίηση του στρες και γιατί μας ενδιαφέρει;

Η σωματοποίηση αναφέρεται στην εμφάνιση ή βίωση σωματικών συμπτωμάτων που συνδέονται με ψυχολογική δυσφορία και συναισθηματική επιβάρυνση.

Το στρες ενεργοποιεί φυσιολογικούς μηχανισμούς προσαρμογής, στους οποίους συμμετέχουν το αυτόνομο νευρικό σύστημα και οι νευροενδοκρινικοί μηχανισμοί απόκρισης.

Όταν η πίεση είναι έντονη ή παρατεταμένη, μπορεί να συνοδεύεται από ποικίλες σωματικές εκδηλώσεις.

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι τα σωματικά συμπτώματα δεν είναι φανταστικά ούτε πρέπει να αποδίδονται αυτομάτως σε ψυχολογικά αίτια. Η σωματοποίηση δεν αποτελεί διάγνωση αποκλεισμού χωρίς κατάλληλη κλινική αξιολόγηση.

Στους φοιτητές επιστημών υγείας, η διερεύνηση της σχέσης στρες και σωματικών συμπτωμάτων αποκτά ιδιαίτερη σημασία, επειδή οι εκπαιδευτικές απαιτήσεις συνδυάζουν θεωρητική μάθηση, πρακτική εξάσκηση, αξιολόγηση επιδόσεων και, στα προχωρημένα στάδια, κλινική φροντίδα ασθενών [1].

2. Η έρευνά μας: Ποιοι συμμετείχαν και τι εξετάσαμε;

Η μελέτη πραγματοποιήθηκε στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με τη συμμετοχή 271 φοιτητών Οδοντιατρικής και Νοσηλευτικής.

Η συλλογή δεδομένων έγινε τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 2024, μέσω ηλεκτρονικού ερωτηματολογίου που περιλάμβανε ποσοτικές και ανοικτές ερωτήσεις.

Το δείγμα με μια ματιά

Η έρευνα διερεύνησε τέσσερις βασικούς άξονες: την αντίληψη του στρες, τις σωματικές εκδηλώσεις του, τις στρατηγικές αντιμετώπισης και τις ανάγκες εκπαιδευτικής ή ψυχολογικής υποστήριξης.

Η εσωτερική συνοχή της κλίμακας σωματοποίησης ήταν αποδεκτή (Cronbach's α = 0,750).

Πρόκειται για διατομεακή μελέτη (cross-sectional study), επομένως τα αποτελέσματα αναδεικνύουν συσχετίσεις και διαφορές μεταξύ ομάδων, χωρίς να επιτρέπουν συμπεράσματα αιτιότητας [1].

3. Τα σημαντικότερα ευρήματα της μελέτης

3.1. Οι γυναίκες ανέφεραν σημαντικά υψηλότερη σωματοποίηση του στρες

Ένα από τα σαφέστερα ευρήματα αφορούσε τις διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών.

Η μέση βαθμολογία σωματοποίησης ήταν:

• Γυναίκες: 10,22 ± 5,23.

• Άνδρες: 7,94 ± 6,14.

Η διαφορά ήταν στατιστικά σημαντική (p < 0,05), με μέγεθος επίδρασης Cohen's d = 0,412, το οποίο υποδηλώνει διαφορά μικρού προς μέτριου μεγέθους [1].

Οι φοιτήτριες ανέφεραν συχνότερα πονοκεφάλους, νευρικότητα και ορισμένες στοματογναθικές ενοχλήσεις.

Τι σημαίνει αυτό;

Το εύρημα υποδηλώνει ότι η εμπειρία και η αναφορά σωματικών συμπτωμάτων που σχετίζονται με το στρες ενδέχεται να διαφοροποιούνται ανάλογα με το φύλο.

Δεν αποδεικνύει, ωστόσο, ότι οι γυναίκες είναι εγγενώς λιγότερο ανθεκτικές στο στρες. Οι διαφορές μπορεί να συνδέονται με βιολογικούς, ψυχοκοινωνικούς, εκπαιδευτικούς και πολιτισμικούς παράγοντες, οι οποίοι χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση.

3.2. Οδοντιατρική και Νοσηλευτική: Διαφορετικές εκδηλώσεις, όχι απαραίτητα διαφορετική συνολική επιβάρυνση

Οι φοιτητές Οδοντιατρικής εμφάνισαν αριθμητικά υψηλότερες αναφορές σωματοποίησης σε σύγκριση με τους φοιτητές Νοσηλευτικής.

Ωστόσο, η συνολική διαφορά μεταξύ των δύο εκπαιδευτικών ομάδων δεν ήταν στατιστικά σημαντική [1].

Το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς δεν δικαιολογεί το συμπέρασμα ότι οι φοιτητές Οδοντιατρικής βιώνουν συνολικά περισσότερο στρες από τους φοιτητές Νοσηλευτικής.

Αντίθετα, η έρευνα υποδεικνύει ότι μπορεί να διαφέρουν οι τρόποι με τους οποίους αντιλαμβάνονται, περιγράφουν και εκδηλώνουν το στρες.

Για παράδειγμα, το 41,0% των φοιτητών Οδοντιατρικής περιέγραψε το στρες ως ανησυχία και ψυχολογική πίεση, έναντι 28,2% των φοιτητών Νοσηλευτικής. Η διαφορά αυτή ήταν στατιστικά σημαντική (p < 0,05).

Επομένως, το ζητούμενο δεν είναι μόνο πόσο στρες βιώνουν οι φοιτητές, αλλά και τι σημαίνει το στρες για τους ίδιους.

3.3. Σφίξιμο και τρίξιμο των δοντιών: Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον οδοντιατρικό εύρημα

Οι φοιτητές Οδοντιατρικής ανέφεραν συχνότερα σφίξιμο ή τρίξιμο των δοντιών σε σύγκριση με τους φοιτητές Νοσηλευτικής.

Η διαφορά αυτή αναδεικνύει τη σημασία των στοματογναθικών συμπτωμάτων στη διερεύνηση της ψυχοσωματικής επιβάρυνσης.

Οι οδοντιατρικές σπουδές περιλαμβάνουν υψηλές απαιτήσεις λεπτών κινητικών δεξιοτήτων, κλινικής ακρίβειας, διαχείρισης χρόνου και σταδιακής ανάληψης ευθύνης για τη θεραπεία ασθενών.

Οι απαιτήσεις αυτές αποτελούν πιθανούς παράγοντες επιβάρυνσης, χωρίς όμως η συγκεκριμένη μελέτη να τεκμηριώνει άμεση αιτιώδη σχέση μεταξύ κλινικής εκπαίδευσης και βρυγμού.

Επιπλέον, η αυτοαναφορά σφιξίματος ή τριξίματος των δοντιών δεν ισοδυναμεί με επιβεβαιωμένη κλινική διάγνωση βρυγμού.

Η πρακτική σημασία του ευρήματος είναι ότι η στοματική υγεία και η ψυχολογική ευημερία δεν πρέπει να εξετάζονται ως πλήρως ανεξάρτητες διαστάσεις της φοιτητικής υγείας.

3.4. Ποια σωματικά συμπτώματα αναφέρθηκαν συχνότερα;

Οι απαντήσεις των φοιτητών ανέδειξαν ένα ευρύ φάσμα σωματικών εκδηλώσεων.

Τα ποσοστά προέρχονται από την κατηγοριοποίηση των αυτοαναφερόμενων απαντήσεων και δεν πρέπει να ερμηνεύονται ως επιπολασμός κλινικά διαγνωσμένων παθήσεων.

Οι κατηγορίες δεν είναι αμοιβαία αποκλειόμενες, καθώς ένας συμμετέχων μπορούσε να αναφέρει περισσότερες από μία εκδηλώσεις [1].

Τα ευρήματα υπογραμμίζουν ότι η εμπειρία του στρες μπορεί να περιλαμβάνει διαφορετικά οργανικά συστήματα και να μην αναγνωρίζεται πάντοτε από τους φοιτητές ως ψυχολογική επιβάρυνση.

3.5. Οι πηγές πίεσης διαφέρουν μεταξύ των δύο Τμημάτων

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι συσχετίσεις μεταξύ του τρόπου αντίληψης του στρες και της βαθμολογίας σωματοποίησης.

Στους φοιτητές Νοσηλευτικής, η αντίληψη του στρες ως αδυναμίας διαχείρισης απρόβλεπτων ή δύσκολων καταστάσεων, ανασφάλειας και πανικού συσχετίστηκε θετικά με τη σωματοποίηση (ρ = 0,276, p < 0,05).

Στους φοιτητές Οδοντιατρικής, η σωματοποίηση συσχετίστηκε με την πίεση εκπλήρωσης καθημερινών υποχρεώσεων και μακροπρόθεσμων στόχων (ρ = 0,186, p < 0,05).

Πρόκειται για θετικές συσχετίσεις μικρού μεγέθους, οι οποίες δεν αποδεικνύουν ότι οι συγκεκριμένες αντιλήψεις προκαλούν τα συμπτώματα.

Ωστόσο, προσφέρουν μια σημαντική εκπαιδευτική πληροφορία:

Οι φοιτητές διαφορετικών επιστημών υγείας δεν χρειάζονται απαραίτητα τις ίδιες παρεμβάσεις διαχείρισης του στρες.

4. Πώς προσπαθούν οι φοιτητές να διαχειριστούν την πίεση;

Η μελέτη διερεύνησε επίσης τις στρατηγικές που χρησιμοποιούν ή θεωρούν χρήσιμες οι φοιτητές.

Στις βραχυπρόθεσμες στρατηγικές περιλαμβάνονταν η προσπάθεια διατήρησης συναισθηματικής ισορροπίας, η ανάλυση της δύσκολης κατάστασης, η διαχείριση των στρεσογόνων παραγόντων και οι τεχνικές αναπνοής.

Σε πιο μακροπρόθεσμο επίπεδο αναφέρθηκαν η σωματική άσκηση, η ψυχαγωγία, η ενασχόληση με άλλες δραστηριότητες και η υπομονή.

Οι απαντήσεις αυτές καταγράφουν τις αντιλήψεις και τις πρακτικές των συμμετεχόντων. Δεν αποτελούν πειραματική αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας κάθε στρατηγικής.

Coaching και ψυχολογική υποστήριξη: Διαφορετικές ανάγκες

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι, μεταξύ των φοιτητών Οδοντιατρικής, η μεγαλύτερη προθυμία αναζήτησης υποστήριξης μέσω coaching συσχετίστηκε με υψηλότερη βαθμολογία σωματοποίησης.

Αντίστοιχα, οι φοιτητές Νοσηλευτικής έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση στην ανάγκη ψυχολογικής υποστήριξης.

Οι φοιτητές Οδοντιατρικής πρότειναν επίσης αλλαγές στο πρόγραμμα σπουδών και βελτίωση των εκπαιδευτικών υποδομών [1].

Τα ευρήματα αυτά υποδεικνύουν ότι οι ανάγκες υποστήριξης είναι πολυδιάστατες.

Το mentoring και το coaching μπορούν να εξεταστούν ως συμπληρωματικά εργαλεία ανάπτυξης δεξιοτήτων αυτογνωσίας, οργάνωσης και επίτευξης στόχων.

Δεν υποκαθιστούν, όμως, την ψυχολογική ή ψυχιατρική φροντίδα όταν υπάρχει σχετική κλινική ανάγκη.

5. Τι σημαίνουν τα αποτελέσματα για την πανεπιστημιακή εκπαίδευση;

Η σημαντικότερη ίσως συμβολή της μελέτης δεν περιορίζεται στην καταγραφή των συμπτωμάτων.

Αναδεικνύει την ανάγκη να εξεταστεί η διαχείριση του στρες όχι μόνο ως ατομική δεξιότητα, αλλά και ως ζήτημα εκπαιδευτικού σχεδιασμού.

Η παραδοσιακή προσέγγιση εστιάζει κυρίως στο πώς ο φοιτητής μπορεί να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις.

Να οργανώσει καλύτερα τον χρόνο του. Να βελτιώσει την αυτοπειθαρχία του. Να ενισχύσει την ανθεκτικότητά του.

Αυτές οι δεξιότητες είναι σημαντικές.

Ωστόσο, δεν μπορούν να αντισταθμίσουν πλήρως τις επιπτώσεις ενός περιβάλλοντος με δυσανάλογο φόρτο εργασίας, ανεπαρκή υποστήριξη, ασάφεια προσδοκιών ή δυσλειτουργικές εκπαιδευτικές διαδικασίες.

Η ευθύνη επομένως είναι διπλή: αφορά τόσο την ανάπτυξη δεξιοτήτων των φοιτητών όσο και τη βελτίωση των ίδιων των εκπαιδευτικών συνθηκών.

6. Πέντε προτεραιότητες για τα Τμήματα επιστημών υγείας

Με βάση την ερμηνεία των ευρημάτων, μπορούν να προταθούν πέντε κατευθύνσεις για τον σχεδιασμό υποστηρικτικών δράσεων.

Πρώτον, συστηματική αναγνώριση της ψυχοσωματικής επιβάρυνσης. Η ενημέρωση των φοιτητών για τις εκδηλώσεις του στρες πρέπει να συνδυάζεται με σαφείς διαδικασίες παραπομπής σε κατάλληλους επαγγελματίες υγείας.

Δεύτερον, ενσωμάτωση δεξιοτήτων διαχείρισης στρες στο πρόγραμμα σπουδών. Η αυτογνωσία, η συναισθηματική ρύθμιση, η οργάνωση χρόνου και η αποτελεσματική αντιμετώπιση απαιτητικών καταστάσεων αποτελούν χρήσιμες επαγγελματικές δεξιότητες.

Τρίτον, ανάπτυξη δομημένων υπηρεσιών υποστήριξης. Η ακαδημαϊκή καθοδήγηση, το mentoring, το coaching και η ψυχολογική συμβουλευτική μπορούν να λειτουργούν συμπληρωματικά, με διακριτούς ρόλους και κατάλληλη επαγγελματική εποπτεία.

Τέταρτον, αξιολόγηση του εκπαιδευτικού φόρτου και των κλινικών απαιτήσεων. Η σαφήνεια των μαθησιακών στόχων, η ποιότητα της επίβλεψης και η επάρκεια των υποδομών αποτελούν σημαντικές οργανωσιακές παραμέτρους.

Πέμπτον, ουσιαστική συμμετοχή των φοιτητών στον εκπαιδευτικό σχεδιασμό. Η συστηματική καταγραφή των εμπειριών τους μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση προβλημάτων και στην αξιολόγηση πιθανών παρεμβάσεων.

Οι παραπάνω προτεραιότητες αποτελούν προτάσεις που προκύπτουν από την ερμηνεία της μελέτης. Η αποτελεσματικότητά τους θα πρέπει να αξιολογηθεί με κατάλληλες μελλοντικές έρευνες.

7. Περιορισμοί της μελέτης και μελλοντικές προοπτικές

Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων απαιτεί να ληφθούν υπόψη ορισμένοι περιορισμοί.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε ένα πανεπιστημιακό ίδρυμα και βασίστηκε σε αυτοαναφερόμενα δεδομένα. Επομένως, τα αποτελέσματα μπορεί να επηρεάζονται από την υποκειμενική αντίληψη των συμμετεχόντων και δεν μπορούν να γενικευθούν αυτομάτως σε όλους τους φοιτητές επιστημών υγείας.

Επιπλέον, ο διατομεακός σχεδιασμός δεν επιτρέπει τον προσδιορισμό της χρονικής ακολουθίας ή της αιτιώδους σχέσης μεταξύ στρες και σωματικών συμπτωμάτων.

Μελλοντικές διαχρονικές και πολυκεντρικές μελέτες θα μπορούσαν να εξετάσουν πώς μεταβάλλεται η σωματοποίηση κατά τη διάρκεια των σπουδών και κατά πόσο συγκεκριμένες εκπαιδευτικές ή υποστηρικτικές παρεμβάσεις μπορούν να βελτιώσουν τη φοιτητική ευημερία.

8. Συμπεράσματα: Η φροντίδα των μελλοντικών επαγγελματιών υγείας αρχίζει από την εκπαίδευσή τους

Η μελέτη ανέδειξε ότι η σωματοποίηση του στρες αποτελεί σημαντική διάσταση της εμπειρίας των φοιτητών Οδοντιατρικής και Νοσηλευτικής.

Οι γυναίκες ανέφεραν υψηλότερη σωματοποίηση, ενώ μεταξύ των δύο εκπαιδευτικών ομάδων παρατηρήθηκαν διαφορές στην αντίληψη του στρες, σε επιμέρους σωματικές εκδηλώσεις και στις προτιμώμενες μορφές υποστήριξης.

Τα ευρήματα υποστηρίζουν την ανάγκη για περισσότερο στοχευμένες προσεγγίσεις, προσαρμοσμένες στις ιδιαίτερες απαιτήσεις κάθε επιστημονικού πεδίου.

Η ενίσχυση της ατομικής ανθεκτικότητας είναι σημαντική, αλλά δεν πρέπει να αποτελεί τη μοναδική απάντηση.

Δεν αρκεί να εκπαιδεύουμε τους φοιτητές ώστε να αντέχουν ένα απαιτητικό σύστημα. Χρειάζεται να σχεδιάζουμε και εκπαιδευτικά συστήματα που υποστηρίζουν ουσιαστικά την υγεία, τη μάθηση και την επαγγελματική τους ανάπτυξη.

Η ποιότητα της εκπαίδευσης των μελλοντικών επαγγελματιών υγείας δεν αποτυπώνεται μόνο στις γνώσεις και στις κλινικές δεξιότητες που αποκτούν, αλλά και στις συνθήκες μέσα στις οποίες μαθαίνουν να ασκούν υπεύθυνα το επάγγελμά τους.

Βιβλιογραφία

1. Antoniadou, M.; Manta, G.; Kanellopoulou, A.; Kalogerakou, T.; Satta, A.; Mangoulia, P. Managing Stress and Somatization Symptoms Among Students in Demanding Academic Healthcare Environments. Healthcare 2024, 12(24), 2522. https://doi.org/10.3390/healthcare12242522

Πλήρες επιστημονικό άρθρο (Open Access):

https://www.mdpi.com/2227-9032/12/24/2522