Γιατί οι ασθενείς λένε «θα το σκεφτώ»

29 Οκτωβρίου 2026

Της Μαρίας Αντωνιάδου

Οδοντίατρος | Πανεπιστημιακός | Ερευνήτρια | Συγγραφέας | Ακαδημαϊκή και Επιστημονική Υπεύθυνη Προγραμμάτων Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης

Γιατί οι ασθενείς λένε «θα το σκεφτώ»

Ο ασθενής κάθεται απέναντί σου. Του έχεις εξηγήσει το σχέδιο: εμφυτεύματα, δύο γέφυρες, ενδοδοντικές, ίσως και μια ορθοδοντική φάση πριν. Κουνάει το κεφάλι, ρωτάει δυο πράγματα για το κόστος, παίρνει το έντυπο και λέει τη φράση που ξέρει κάθε οδοντίατρος: «Θα το σκεφτώ και θα σας πάρω τηλέφωνο». Το τηλέφωνο συνήθως δεν έρχεται.

Αν αυτό σου συμβαίνει όλο και πιο συχνά, δεν είσαι ο μόνος. Το ερώτημα όμως δεν είναι μόνο γιατί οι ασθενείς λένε όχι. Είναι πού ακριβώς μέσα στο ιατρείο σου γεννιέται αυτό το όχι, και τι μπορείς να αλλάξεις εκεί.

Τι λένε τα δεδομένα για την Ελλάδα

Η ελληνική εικόνα είναι από τις πιο δύσκολες στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat για το 2024, το 27,1% των Ελλήνων άνω των 16 ετών δήλωσε ανικανοποίητη ανάγκη για οδοντιατρική φροντίδα, το υψηλότερο ποσοστό στην ΕΕ, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν 4,6% (Dental Tribune International, 2025). Στους άνω των 64 ετών το ποσοστό φτάνει το 39,5%, ενώ στους ανθρώπους σε κίνδυνο φτώχειας ξεπερνά το 50% (To Vima, 2025).

Το παράδοξο είναι ότι η Ελλάδα είχε το 2023 τη μεγαλύτερη πυκνότητα οδοντιάτρων στην ΕΕ (13,8 ανά 10.000 κατοίκους), αλλά μόνο το 50% των ενηλίκων επισκέφθηκε οδοντίατρο μέσα στον χρόνο, έναντι 60,5% στην ΕΕ (Chantzaras & Yfantopoulos, 2026). Πολλοί οδοντίατροι, λιγότεροι ασθενείς, και ακόμα λιγότεροι που ολοκληρώνουν μεγάλα σχέδια.

Η οικονομική κρίση άφησε βαθύ αποτύπωμα. Οι δαπάνες των νοικοκυριών για οδοντιατρική φροντίδα μειώθηκαν σχεδόν κατά 60%, και η ζήτηση έμεινε σταθερή μόνο για επείγοντα περιστατικά και αντιμετώπιση πόνου (Kostas & Dimitris, 2017). Οι επαγγελματίες υγείας περιγράφουν ασθενείς που επιλέγουν πλέον μόνο τη θεραπεία του πόνου και αποφεύγουν την πρόληψη ή εκτενέστερες εργασίες, με τους ηλικιωμένους να πλήττονται περισσότερο λόγω του κόστους των προσθετικών (Koulouri et al., 2019).

Με άλλα λόγια, ο Έλληνας ασθενής έχει μάθει μέσα σε μια δεκαπενταετία να βλέπει τον οδοντίατρο ως λύση για το επείγον, όχι ως συνεργάτη για ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο. Αυτή είναι η «νοητική εικόνα» (mental model, κατά τον Senge) με την οποία μπαίνει στο ιατρείο σου.

Το «όχι» δεν είναι μόνο θέμα χρημάτων

Το κόστος είναι πραγματικό εμπόδιο, και δεν πρέπει να το υποτιμούμε. Σε μελέτη ασθενών με ανάγκη προσθετικής αποκατάστασης, οι περισσότεροι απέρριψαν το σχέδιο που τους προτάθηκε και διάλεξαν μια εναλλακτική. Ο πιο συχνός λόγος ήταν το υψηλό κόστος (Shrirao κ.ά., 2016). Αν όμως σταματήσουμε εκεί, χάνουμε το μισό της εικόνας. Η ίδια η βιβλιογραφία δείχνει τουλάχιστον τέσσερις ακόμα παράγοντες που συνυπάρχουν με την τιμή.

Ο φόβος. Περίπου ένας στους επτά ενήλικες παγκοσμίως έχει οδοντιατρικό φόβο ή άγχος, με μεγαλύτερη συχνότητα στις γυναίκες και στους νεότερους (Silveira et al., 2021). Ένα μεγάλο σχέδιο σημαίνει πολλές επισκέψεις, ενέσεις, ίσως χειρουργείο. Για τον αγχώδη ασθενή, το «είναι ακριβό» είναι συχνά πιο εύκολο να ειπωθεί από το «φοβάμαι».

Η επεμβατικότητα. Σε προοπτική μελέτη 345 ενηλίκων με ορθοδοντικό πρόβλημα, η αποδοχή μειωνόταν όσο αυξανόταν η επεμβατικότητα της θεραπείας. Οι λόγοι άρνησης ήταν ότι η θεραπεία θεωρήθηκε πολύ επεμβατική, ριψοκίνδυνη ή δαπανηρή (Greenlee et al., 2024). Το κόστος δεν ήταν μόνο του· ήταν μέρος ενός συνολικού «βάρους» που ο ασθενής ζύγιζε.

Η εμπιστοσύνη. Σε ιδιωτικά οδοντιατρεία της Βραζιλίας, τόσο η συναισθηματική όσο και η γνωστική εικόνα που είχαν οι ασθενείς για τον οδοντίατρο επηρέαζε θετικά την εμπιστοσύνη τους, και η εμπιστοσύνη προέβλεπε ισχυρά την πρόθεση επιστροφής (Rigo et al., 2022). Σε έρευνα μιας εταιρείας τεχνολογίας, μόνο το 41% των ασθενών δήλωσε ότι θα εμπιστευόταν πλήρως μια διάγνωση βασισμένη σε ακτινογραφίες, ενώ οι υπόλοιποι ήθελαν πρώτα να καταλάβουν καλύτερα (Pearl, 2022). Είναι βιομηχανική έρευνα, όχι επιστημονική μελέτη, αλλά το μήνυμα συμφωνεί με την ακαδημαϊκή βιβλιογραφία.

Η κατανόηση. Ο γραμματισμός υγείας (health literacy) επηρεάζει το πόσο ενεργά συμμετέχει ο ασθενής στην απόφαση. Ασθενείς με περιορισμένο γραμματισμό υγείας συμμετείχαν πιο παθητικά, παρότι ήθελαν να συμμετέχουν ενεργά (Kang, 2022). Ένας ασθενής που δεν κατάλαβε το πρόβλημα δεν μπορεί να αποτιμήσει τη λύση. Και ό,τι δεν αποτιμάται, φαίνεται ακριβό.

Αυτοί οι τέσσερις παράγοντες έχουν κάτι κοινό: όλοι επηρεάζονται από το πώς λειτουργεί το ιατρείο. Δεν μπορείς να αλλάξεις την οικονομία της χώρας. Μπορείς όμως να αλλάξεις πώς ο ασθενής βιώνει τον φόβο, την πληροφορία και τη σχέση μαζί σου.

Οι λύσεις που μοιάζουν σωστές

Όταν πέφτουν οι αποδοχές, οι περισσότεροι από εμάς αντιδρούμε με τον ίδιο τρόπο. Κάνουμε έκπτωση. Προτείνουμε δόσεις. Τρέχουμε περισσότερη διαφήμιση για να φέρουμε νέα περιστατικά. Ή μικραίνουμε το σχέδιο, για να «περάσει». Και για λίγο φαίνεται να δουλεύει.

Ο Senge περιγράφει ακριβώς αυτό το μοτίβο με δύο από τα «συστημικά αρχέτυπα» του βιβλίου, επαναλαμβανόμενες δομές που εμφανίζονται σε κάθε οργανισμό (Kim, 2000).

Αρχέτυπο 1: Μετάθεση του φορτίου (Shifting the Burden)

Σε αυτό το αρχέτυπο, ένα σύμπτωμα μπορεί να αντιμετωπιστεί είτε με μια γρήγορη, συμπτωματική λύση είτε με μια πιο θεμελιώδη. Η γρήγορη λύση μειώνει το σύμπτωμα, άρα μειώνει και την πίεση να γίνει η θεμελιώδης αλλαγή. Με τον καιρό το σύμπτωμα επιστρέφει και εφαρμόζουμε ξανά τη γρήγορη λύση, σε έναν φαύλο κύκλο (Kim, 2000). Το χειρότερο είναι ότι η γρήγορη λύση συχνά έχει παρενέργειες που δύσκολα φαίνονται από μέσα και που υπονομεύουν την ίδια τη θεμελιώδη λύση (The Systems Thinker 2003).

Στο οδοντιατρείο, ο κύκλος μοιάζει κάπως έτσι:

• Σύμπτωμα: ο ασθενής λέει «θα το σκεφτώ».
• Συμπτωματική λύση: έκπτωση ή «πακέτο προσφοράς».
• Θεμελιώδης λύση: καλύτερη διάγνωση, επικοινωνία της αξίας, χτίσιμο εμπιστοσύνης.
• Παρενέργεια: η συζήτηση μετατοπίζεται από την υγεία στην τιμή. Ο ασθενής μαθαίνει ότι η τιμή είναι διαπραγματεύσιμη, και η ομάδα μαθαίνει ότι η έκπτωση «δουλεύει». Έτσι η θεμελιώδης λύση δεν χτίζεται ποτέ.

Υπάρχει και κάτι πιο λεπτό. Σε εθνική έρευνα στις ΗΠΑ, όσοι είχαν συγκρίνει τιμές υπηρεσιών υγείας ήταν πολύ πιθανότερο να θεωρούν ότι η χαμηλότερη τιμή σημαίνει χαμηλότερη ποιότητα (39% έναντι 17%) (Phillips κ.ά., 2016). Όταν λοιπόν μια έκπτωση σπρώχνει τον ασθενή να σκεφτεί με όρους σύγκρισης τιμών, μπορεί να υπονομεύει την ίδια την αξιοπιστία μας.

Αρχέτυπο 2: Όρια στην ανάπτυξη (Limits to Growth)

Εδώ μια διαδικασία ανάπτυξης φέρνει αρχικά αποτελέσματα, αλλά κάποια στιγμή συναντά ένα όριο που τη φρενάρει. Η φυσική μας αντίδραση είναι να πιέσουμε ακόμα περισσότερο την αρχική δράση, ενώ το πρόβλημα βρίσκεται στο όριο (Kim, 2000).

Στο οδοντιατρείο: περισσότερη διαφήμιση φέρνει περισσότερα πρώτα ραντεβού. Αλλά ο χρόνος της ομάδας είναι πεπερασμένος. Περισσότερα πρώτα ραντεβού σημαίνουν λιγότερο χρόνο ανά ασθενή, πιο βιαστική εξήγηση, λιγότερη εμπιστοσύνη, και τελικά χαμηλότερο ποσοστό αποδοχής. Το όριο δεν είναι η ζήτηση. Είναι ο χρόνος και η ποιότητα της σχέσης. Αν συνεχίσεις να ρίχνεις χρήματα στη διαφήμιση, απλώς τροφοδοτείς το όριο.

Ο Senge το συνοψίζει σε έναν από τους «νόμους» της συστημικής σκέψης: όσο πιο δυνατά σπρώχνεις, τόσο πιο δυνατά σπρώχνει πίσω το σύστημα (Senge, 1990).

Η αρχή της μόχλευσης

Στο κεφάλαιο 7 του The Fifth Discipline, ο Peter Senge διατυπώνει αυτό που θεωρεί την ουσία της συστημικής σκέψης: τη μόχλευση (leverage), δηλαδή την ικανότητα να βλέπεις πού οι δράσεις και οι αλλαγές στις δομές μπορούν να φέρουν σημαντικές και διαρκείς βελτιώσεις (Senge, 1990).

Η λέξη-κλειδί είναι δομές. Ο Senge δεν μιλά για μεγαλύτερη προσπάθεια, καλύτερο κίνητρο ή πιο πειστικό λόγο. Μιλά για τον τρόπο που είναι στημένο ένα σύστημα: ποιος κάνει τι, πότε, με ποια πληροφορία, με ποια χρονική καθυστέρηση. Συχνά τα καλύτερα αποτελέσματα δεν προκύπτουν από μεγάλες προσπάθειες, αλλά από μικρές, καλά στοχευμένες δράσεις (Senge, 1990).

Τρεις ιδέες του Senge είναι κρίσιμες για το οδοντιατρείο:

1. Τα σημεία υψηλής μόχλευσης σπάνια είναι τα προφανή. Μικρές αλλαγές μπορούν να φέρουν μεγάλα αποτελέσματα, αλλά εκεί που η μόχλευση είναι μεγαλύτερη, δύσκολα τη βλέπουμε (Senge, 1990). Η έκπτωση είναι προφανής. Το ξεχωριστό ραντεβού συζήτησης δεν είναι.
2. Αιτία και αποτέλεσμα δεν βρίσκονται κοντά στον χρόνο και στον χώρο. Το «όχι» ακούγεται τη στιγμή που ανακοινώνεται το ποσό. Η αιτία του όμως χτίστηκε νωρίτερα: στο πρώτο τηλεφώνημα, στην αναμονή, στη βιαστική εξέταση, στον τρόπο που ο ασθενής κατάλαβε (ή δεν κατάλαβε) το πρόβλημά του.
3. Το «γρηγορότερο» γίνεται συχνά «πιο αργό». Μια γρήγορη παρουσίαση εξοικονομεί δέκα λεπτά σήμερα και κοστίζει ένα ολόκληρο θεραπευτικό σχέδιο αύριο.

Για να βρούμε τη μόχλευση, πρέπει να σταματήσουμε να βλέπουμε μεμονωμένα γεγονότα («ο κ. Παπαδόπουλος είπε όχι») και να βλέπουμε μοτίβα («οι ασθενείς άνω των 60 που χρειάζονται προσθετική λένε όχι πιο συχνά») και τελικά δομές («παρουσιάζουμε τα προσθετικά σχέδια στο τέλος ενός γεμάτου ραντεβού, χωρίς εικόνες, χωρίς χρόνο για ερωτήσεις, χωρίς επόμενο βήμα»).

Έξι σημεία μόχλευσης στο οδοντιατρείο

Αν δεχτούμε ότι το «όχι» είναι αποτέλεσμα δομής, η ερώτηση αλλάζει. Δεν ρωτάμε «πώς θα πείσω τον ασθενή;», αλλά «τι στο σύστημά μου κάνει το ναι δύσκολο;». Ακολουθούν έξι σημεία όπου μικρές αλλαγές μπορούν να φέρουν δυσανάλογα μεγάλο αποτέλεσμα.

1. Τη διάγνωση να τη δει, όχι μόνο να την ακούσει

Οι περισσότεροι ασθενείς δεν ξέρουν να διαβάζουν μια ακτινογραφία. Αν δεν έχουν δει το πρόβλημα, δεν μπορούν να αποτιμήσουν τη λύση. Ανασκόπηση της πρόσφατης βιβλιογραφίας κατέληξε ότι η ενδοστοματική φωτογραφία μπορεί να βοηθήσει στην αποδοχή των θεραπευτικών σχεδίων, και ότι παραμένει υποχρησιμοποιημένη (Olvera et al., 2024). Φωτογραφίες, ενδοστοματική κάμερα, ψηφιακή σάρωση, η ακτινογραφία στην οθόνη μπροστά του: όλα μετατρέπουν μια αφηρημένη πληροφορία σε κάτι που ο ασθενής «βλέπει με τα μάτια του». Εκεί η συζήτηση πάει από την τιμή στην αξία.

2. Χρόνος για συζήτηση, ξεχωριστά από την εξέταση

Η παρουσίαση ενός μεγάλου σχεδίου στο τέλος ενός γεμάτου ραντεβού, με τον ασθενή ξαπλωμένο και το στόμα μουδιασμένο, είναι δομικό λάθος. Η εμπιστοσύνη χτίζεται τόσο από τη γνωστική όσο και από τη συναισθηματική πλευρά της σχέσης: ο ασθενής πρέπει να νιώσει ότι ο οδοντίατρος είναι ικανός, αλλά και ότι νοιάζεται (Rigo et al., 2022). Αυτό θέλει χρόνο. Ένα ξεχωριστό ραντεβού συζήτησης, καθιστοί, με το σχέδιο γραμμένο και χρόνο για ερωτήσεις, αλλάζει τη σχέση. Αν ο ασθενής θέλει να φέρει τον σύντροφό του ή ένα παιδί του, ακόμα καλύτερα: συχνά δεν αποφασίζει μόνος.

3. Κοινή απόφαση, όχι πώληση

Η κοινή λήψη απόφασης (shared decision-making) έχει συνδεθεί με καλύτερη ποιότητα φροντίδας και μεγαλύτερη ικανοποίηση ασθενών και κλινικών, αν και στις συμβουλευτικές για εμφυτεύματα παραμένει ελάχιστα μελετημένη (Alzahrani & Gibson, 2018). Ένα ενδιαφέρον εύρημα: οι οδοντίατροι ήταν λιγότερο πρόθυμοι να δώσουν έλεγχο στους ασθενείς απ' ό,τι οι ασθενείς ήθελαν να ασκήσουν την αυτονομία τους (Benecke κ.ά., 2020). Και όταν ο ασθενής συμμετέχει ενεργά στην απόφαση, είναι πιο ικανοποιημένος από το αποτέλεσμα (Kang, 2022). Ο ασθενής που επέλεξε ο ίδιος δεν χρειάζεται να «πειστεί». Ο ασθενής που νιώθει ότι του «πουλάνε» αμύνεται.

4. Το σχέδιο σε φάσεις, με εναλλακτικές

Είδαμε ότι οι ασθενείς συχνά απορρίπτουν το ιδανικό σχέδιο αλλά δέχονται μια εναλλακτική (Shrirao et al., 2016), και ότι η αποδοχή πέφτει όσο ανεβαίνει η επεμβατικότητα (Greenlee et al., 2024). Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να προτείνουμε λιγότερα. Σημαίνει ότι το σχέδιο χρειάζεται δομή: τι είναι επείγον (πόνος, λοίμωξη), τι σταθεροποιεί (ενδοδοντικές, περιοδοντική θεραπεία), τι αποκαθιστά (προσθετικά, εμφυτεύματα) και τι είναι επιλογή (αισθητική). Οι φάσεις δίνουν στον ασθενή έλεγχο στον χρόνο και στο κόστος, χωρίς να θυσιάζεται η κλινική λογική.

5. Ο φόβος ως μέρος του σχεδίου

Αφού περίπου ένας στους επτά ενήλικες έχει οδοντιατρικό φόβο (Silveira et al., 2021), είναι πιθανό αρκετοί από όσους λένε «είναι ακριβό» να εννοούν και κάτι άλλο. Μια απλή ερώτηση, όπως «τι σας ανησυχεί περισσότερο σε αυτό το σχέδιο;», μπορεί να αποκαλύψει τον πραγματικό λόγο. Και όταν το σχέδιο περιλαμβάνει ρητά τη διαχείριση του άγχους (πώς θα γίνει η αναισθησία, πόσο θα διαρκεί κάθε ραντεβού, τι θα νιώσει), το βάρος της απόφασης μικραίνει.

6. Η ομάδα και το επόμενο βήμα

Η βοηθός, η γραμματεία, ο συντονιστής θεραπείας: όλοι επηρεάζουν την απόφαση, συχνά περισσότερο απ' όσο νομίζουμε. Ο ασθενής ρωτά τη βοηθό «πονάει;» και τη γραμματεία «γίνεται σε δόσεις;». Αν η ομάδα δεν έχει κοινή γλώσσα και κοινή εικόνα του σχεδίου, στέλνει αντιφατικά μηνύματα. Και το πιο συχνό δομικό κενό: ποιος επικοινωνεί με τον ασθενή μία εβδομάδα μετά το «θα το σκεφτώ»; Αν η απάντηση είναι «κανείς», εκεί βρίσκεται ίσως το πιο φθηνό και το πιο παραμελημένο σημείο μόχλευσης.

Καμία από αυτές τις αλλαγές δεν απαιτεί έκπτωση ή μεγαλύτερο διαφημιστικό προϋπολογισμό. Απαιτούν όμως να δούμε το ιατρείο ως σύστημα, και τον εαυτό μας ως μέρος του.

Πώς να βρεις τη δική σου μόχλευση

Κάθε ιατρείο είναι διαφορετικό σύστημα. Το σημείο μόχλευσης του δικού σου μπορεί να μην είναι κανένα από τα παραπάνω. Ο μόνος τρόπος να το βρεις είναι να κοιτάξεις τη δική σου δομή. Ξεκίνα με αυτές τις ερωτήσεις, ιδανικά μαζί με την ομάδα σου:

1. Πόσα μεγάλα θεραπευτικά σχέδια παρουσιάσαμε τους τελευταίους τρεις μήνες και πόσα ξεκίνησαν; Το ξέρουμε με αριθμούς ή με εντύπωση;
2. Σε ποιο ραντεβού, σε ποια θέση και σε πόσο χρόνο παρουσιάζουμε ένα μεγάλο σχέδιο;
3. Τι βλέπει ο ασθενής πριν ακούσει το κόστος; Φωτογραφίες, ακτινογραφίες, μοντέλα, ή μόνο λόγια;
4. Ρωτάμε τον ασθενή τι θέλει, τι φοβάται και τι προτεραιότητες έχει, πριν του προτείνουμε τη λύση;
5. Δίνουμε το σχέδιο σε φάσεις, γραπτά, ώστε να μπορεί να το συζητήσει στο σπίτι;
6. Ποιος κάνει τι μετά το «θα το σκεφτώ»; Υπάρχει καταγεγραμμένη διαδικασία ή εξαρτάται από τη μέρα;
7. Όταν ένας ασθενής λέει όχι, ρωτάμε γιατί; Και καταγράφουμε την απάντηση;

Η τελευταία ερώτηση είναι ίσως η πιο σημαντική. Ο Senge επιμένει ότι η μάθηση σε έναν οργανισμό ξεκινά όταν σταματάμε να βλέπουμε μεμονωμένα γεγονότα και αρχίζουμε να βλέπουμε μοτίβα. Χωρίς καταγραφή, κάθε «όχι» μένει ένα μεμονωμένο γεγονός και το μοτίβο δεν φαίνεται ποτέ.

Η ερώτηση που αξίζει να κάνεις

Η πτώση στις αποδοχές μεγάλων θεραπευτικών σχεδίων δεν είναι μόνο θέμα οικονομίας ή «δύσκολων ασθενών». Η οικονομική πίεση στην Ελλάδα είναι πραγματική και τεκμηριωμένη. Όμως, όπως δείχνει η έρευνα, ο φόβος, η εμπιστοσύνη, η κατανόηση και ο τρόπος που λαμβάνεται η απόφαση παίζουν εξίσου ρόλο. Και αυτά τα διαμορφώνει, σε μεγάλο βαθμό, η δομή του ιατρείου.

Ο Senge μας θυμίζει ότι δεν υπάρχει κάποιος «έξω» να φταίει: εμείς και το πρόβλημα ανήκουμε στο ίδιο σύστημα (Senge, 1990). Αυτό δεν είναι ενοχή. Είναι ελευθερία. Αν το πρόβλημα είναι μέρος της δομής μας, τότε και η λύση είναι στα χέρια μας.

Η επόμενη φορά που θα ακούσεις «θα το σκεφτώ», μην ρωτήσεις «τι έκανε λάθος ο ασθενής;». Ρώτα: σε ποιο σημείο της διαδρομής του μέσα στο ιατρείο μου χάθηκε η εμπιστοσύνη; Εκεί βρίσκεται η μόχλευσή σου.

Εσύ σε ποιο από τα έξι σημεία βλέπεις το μεγαλύτερο κενό στο δικό σου ιατρείο;

Βιβλιογραφία

• Alzahrani, A. A. H., & Gibson, B. J. (2018). Scoping review of the role of shared decision making in dental implant consultations. JDR Clinical & Translational Research, 3(2), 130–140. https://doi.org/10.1177/2380084418761340
• Benecke, M., Kasper, J., Heesen, C., Schäffler, N., & Reissmann, D. R. (2020). Patient autonomy in dentistry: Demonstrating the role for shared decision making. BMC Medical Informatics and Decision Making, 20, 318. https://doi.org/10.1186/s12911-020-01317-5
• Chantzaras, A., & Yfantopoulos, I. J. (2026). Income related inequity in dental care use and oral health in Greece [Poster]. ISPOR Europe 2026. https://www.ispor.org/heor-resources/presentations-database/presentation-cti/ispor-europe-2026/poster-session-4-4/income-related-inequity-in-dental-care-use-and-oral-health-in-greece
• Dental Tribune International. (2025). Cost drives unmet dental care across the EU. https://www.dental-tribune.com/news/cost-drives-unmet-dental-care-across-the-eu/
• Greenlee, G. M., Lewandowski, L., Funkhouser, E., Dolce, C., Jolley, C., Kau, C. H., Shin, K., Allareddy, V., Vermette, M., Huang, G. J., & National Dental PBRN Collaborative Group. (2024). Treatment acceptance in adult patients with anterior open bite: A National Dental Practice-Based Research Network study. American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics, 166(4), 363–374. https://iro.uiowa.edu/esploro/outputs/journalArticle/Treatment-acceptance-in-adult-patients-with/9984656628802771
• Kang, J.-H. (2022). Influences of decision preferences and health literacy on temporomandibular disorder treatment outcome. BMC Oral Health, 22, 385. https://doi.org/10.1186/s12903-022-02420-x
• Kim, D. H. (2000). Systems archetypes I: Diagnosing systemic issues and designing high-leverage interventions (σσ. 6–7: Systems archetypes at a glance). Pegasus Communications. (Πρώτη έκδοση 1992). https://thesystemsthinker.com/wp-content/uploads/2016/03/Systems-Archetypes-I-TRSA01_pk.pdf
• Kostas, D., & Dimitris, N. (2017). The effects of economic crisis on the demand and supply of the dental services in Greece. Journal of International Society of Preventive & Community Dentistry, 7(2), 135–140. https://doi.org/10.4103/jispcd.JISPCD_496_16
• Koulouri, A., Foufoula, M., Kapralos, I., Ligerou, I., & Roupa, Z. (2019). Oral health and the economic crisis in Greece: A qualitative approach. Archives of Hellenic Medicine, 349–357. https://www.mednet.gr/archives/2019-3/349abs.html
• Olvera, G., Garrett, K., & A'see, K. (2024). The role of intra-oral photography in dental patients' acceptance of treatment plans. Dentistry Review, 4(3), 100103. https://doi.org/10.1016/j.dentre.2024.100103
• Pearl. (2022). Dental patient trust & technology survey [Έρευνα εταιρείας]. https://www.dentalmanagers.com/wp-content/uploads/2024/03/Patient-Trust-Survey_08_2022-1.pdf
• Phillips, K. A., Schleifer, D., & Hagelskamp, C. (2016). Most Americans do not believe that there is an association between health care prices and quality of care. Health Affairs, 35(4). Περίληψη: https://healthexec.com/node/74708
• Rigo, L., Basso, K., Pauli, J., & Portilio, M. N. (2022). Affect and cognition as antecedents of patients' trust in the dentist: Cross-sectional study. Brazilian Journal of Oral Sciences, 21. https://www.scielo.br/j/bjos/a/my69fswh5sFFVSzmz5sQ3cb/
• Senge, P. M. (1990). The fifth discipline: The art & practice of the learning organization. Currency Doubleday. Συνόψεις: https://maaw.info/ArticleSummaries/ArtSumSenge90.htm · https://leeds-faculty.colorado.edu/larsenk/learnorg/senge.html
• Shrirao, N. D., Deshmukh, S. P., Pande, N. A., & Radke, U. M. (2016). An evaluation of patient's decisions regarding dental prosthetic treatment. The Journal of Indian Prosthodontic Society, 16. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5062148
• Silveira, E. R., Cademartori, M. G., Schuch, H. S., Armfield, J. M., & Demarco, F. F. (2021). Estimated prevalence of dental fear in adults: A systematic review and meta-analysis. Journal of Dentistry, 108, 103632. https://doi.org/10.1016/j.jdent.2021.103632
• The Systems Thinker. (2003). Introducing the systems archetypes: Shifting the burden. Pegasus Communications. https://thesystemsthinker.com/introducing-the-systems-archetypes-shifting-the-burden/
• To Vima. (2025, 29 Αυγούστου). Dental healthcare unattainable for Greeks: Eurostat. https://www.tovima.com/society/dental-healthcare-unattainable-for-greeks-eurostat/
• Αντωνιάδου, Μ. (2026). 365 Ημέρες Οδοντιατρικού Μάνατζμεντ: Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού και Επικοινωνία στο Οδοντιατρείο (Τόμ. Β΄). Εκδόσεις Τσότρας. ISBN 978-618-217-124-0.

Διαβάστε περισσότερα

Η εμπειρία του ασθενούς, η επικοινωνία και η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών δεν αποτελούν μεμονωμένες λειτουργίες. Είναι μέρος ενός ολοκληρωμένου συστήματος οργάνωσης και διοίκησης του σύγχρονου οδοντιατρείου.

Τα ζητήματα αυτά αναπτύσσονται εκτενώς στην τρίτομη σειρά της Μαρίας Αντωνιάδου «365 Ημέρες Οδοντιατρικού Μάνατζμεντ», η οποία συνδυάζει την επιστημονική τεκμηρίωση με πρακτικά εργαλεία άμεσης εφαρμογής:

• Α΄ Τόμος: Ηγεσία, Στρατηγική και Θεσμικό Πλαίσιο στην Οδοντιατρική Πράξη

• Β΄ Τόμος: Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού και Επικοινωνία στο Οδοντιατρείο

• Γ΄ Τόμος: Εξοπλισμός, Συντήρηση και Διασφάλιση Ποιότητας στην Οδοντιατρική Πράξη

Τρεις τόμοι, ένα ολοκληρωμένο σύστημα γνώσης για τη δημιουργία ενός οργανωμένου, ανθρώπινου, ποιοτικού και βιώσιμου οδοντιατρείου.

Εκδόσεις Τσότρας
Σμύρνης 14, Ζωγράφου, 157 72 Αθήνα
Τηλ.: 210 7470789
Email: info@ekdoseis-tsotras.gr
www.ekdoseis-tsotras.gr