Το Οδοντιατρικό αμάλγαμα μετά την απαγόρευση: η περιβαλλοντική ευθύνη δεν τελείωσε

16 Σεπτεμβρίου 2026

Της Μαρίας Αντωνιάδου

Οδοντίατρος | Πανεπιστημιακός | Ερευνήτρια | Συγγραφέας | Ακαδημαϊκή και Επιστημονική Υπεύθυνη Προγραμμάτων Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης

Το Οδοντιατρικό αμάλγαμα μετά την απαγόρευση: η περιβαλλοντική ευθύνη δεν τελείωσε

Η σταδιακή απομάκρυνση του οδοντιατρικού αμαλγάματος από την κλινική πράξη αποτελεί μία σημαντική εξέλιξη για τη βιωσιμότητα της οδοντιατρικής. Θα ήταν, όμως, λάθος να θεωρήσουμε ότι η διαχείριση του ζητήματος ολοκληρώθηκε επειδή περιορίστηκε ή απαγορεύτηκε η χρήση του.

Αποκαταστάσεις αμαλγάματος εξακολουθούν να υπάρχουν στα στόματα εκατομμυρίων ασθενών. Κατά την αφαίρεση ή αντικατάστασή τους παράγονται σωματίδια και υπολείμματα που δεν επιτρέπεται να αντιμετωπίζονται ως κοινά απόβλητα ή να καταλήγουν στο αποχετευτικό δίκτυο.

Η επόμενη πρόκληση, επομένως, δεν είναι μόνο η μετάβαση σε υλικά χωρίς υδράργυρο. Είναι η ασφαλής διαχείριση της κληρονομιάς που αφήνει πίσω του το αμάλγαμα.

Η έρευνά μας: τι εξετάσαμε

Στη δημοσίευσή μας “Awareness of Students and Dentists on Sustainability Issues, Safety of Use and Disposal of Dental Amalgam” διερευνήσαμε τις απόψεις οδοντιάτρων και φοιτητών Οδοντιατρικής στην Ελλάδα σχετικά με:

• τη χρήση του οδοντιατρικού αμαλγάματος,
• την ασφάλειά του για ασθενείς και προσωπικό,
• την περιβαλλοντική του επιβάρυνση,
• τον περιορισμό της χρήσης του,
• και την ορθή διαχείριση και απόρριψή του.

Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 564 άτομα: 462 οδοντίατροι και 102 φοιτητές Οδοντιατρικής. Χρησιμοποιήθηκαν δύο διαφορετικά ηλεκτρονικά ερωτηματολόγια, προσαρμοσμένα στις δύο ομάδες. Τα δεδομένα αναλύθηκαν με περιγραφική στατιστική και ελέγχους διαφορών μεταξύ επιμέρους ομάδων.

Οι περισσότεροι συμμετέχοντες δήλωσαν ότι το αμάλγαμα δεν χρησιμοποιείται πλέον συχνά. Ωστόσο, οι απαντήσεις ανέδειξαν σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς την αντίληψη του περιβαλλοντικού αποτυπώματος και των πιθανών επιπτώσεων στην υγεία.

Το 39,8% των οδοντιάτρων και το 36,4% των φοιτητών θεώρησαν ότι το αμάλγαμα επιβαρύνει το περιβάλλον σε μέτριο βαθμό. Οι επαγγελματίες με 6–25 χρόνια άσκησης και οι φοιτητές του τέταρτου έτους εμφάνισαν χαμηλότερη επίγνωση του περιβαλλοντικού του αποτυπώματος συγκριτικά με άλλες ομάδες.

Παράλληλα, οι φοιτητές, οι νεότεροι οδοντίατροι και όσοι ασκούσαν το επάγγελμα σε μη αστικές περιοχές εμφανίστηκαν περισσότερο ευαισθητοποιημένοι σχετικά με τη χρήση, την απόρριψη και τις πιθανές επιπτώσεις του αμαλγάματος.

Κοινό αίτημα των συμμετεχόντων ήταν η συστηματικότερη ενημέρωση από τα πανεπιστήμια, τους επαγγελματικούς φορείς και τους οδοντιατρικούς συλλόγους (Spaveras and Antoniadou, 2023).

Τι μας έδειξαν πραγματικά τα ευρήματα

Η μελέτη κατέγραψε γνώσεις, απόψεις και αντιλήψεις. Δεν αποτέλεσε τοξικολογική ή κλινική έρευνα και, επομένως, τα ποσοστά των συμμετεχόντων που θεωρούσαν το αμάλγαμα επικίνδυνο δεν αποτελούν από μόνα τους απόδειξη κινδύνου.

Αυτή η διάκριση είναι ουσιώδης.

Άλλο η επιστημονική αξιολόγηση ενός υλικού και άλλο ο τρόπος με τον οποίο ο κίνδυνος γίνεται αντιληπτός από τους επαγγελματίες ή το κοινό. Οι αντιλήψεις, ωστόσο, έχουν πρακτική σημασία, επειδή επηρεάζουν:

• την επιλογή των υλικών,
• την επικοινωνία με τον ασθενή,
• την απόφαση αντικατάστασης μιας αποκατάστασης,
• τη συμμόρφωση με τα πρωτόκολλα διαχείρισης αποβλήτων,
• και την περιβαλλοντική συμπεριφορά του οδοντιατρείου.

Το σημαντικότερο εύρημα δεν ήταν ότι μία συγκεκριμένη ομάδα είχε τη «σωστή» άποψη. Ήταν ότι η ενημέρωση παρέμενε ανομοιογενής και ότι η εμπειρία ή τα χρόνια άσκησης δεν εξασφάλιζαν αυτομάτως πληρέστερη περιβαλλοντική γνώση.

Τι άλλαξε από τη δημοσίευση της μελέτης

Όταν πραγματοποιήθηκε η έρευνα, η Ευρωπαϊκή Ένωση ακολουθούσε πολιτική σταδιακού περιορισμού του οδοντιατρικού αμαλγάματος.

Το κανονιστικό πλαίσιο έχει πλέον μεταβληθεί ουσιαστικά. Σύμφωνα με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1849, από την 1η Ιανουαρίου 2025 απαγορεύεται σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση η χρήση οδοντιατρικού αμαλγάματος για οδοντιατρική θεραπεία, καθώς και η εξαγωγή του. Η προσωρινή δυνατότητα συνέχισης της χρήσης του σε ορισμένα κράτη μέλη, για λόγους προσαρμογής των εθνικών συστημάτων αποζημίωσης και υγειονομικής περίθαλψης, έληξε στις 30 Ιουνίου 2026. Από την 1η Ιουλίου 2026 απαγορεύονται επίσης η παρασκευή και η εισαγωγή οδοντιατρικού αμαλγάματος στην ΕΕ. Παραμένει μόνο μία στενή εξαίρεση: η χρήση του επιτρέπεται όταν ο οδοντίατρος την κρίνει απολύτως αναγκαία λόγω συγκεκριμένων ιατρικών αναγκών του ασθενούς. Για την κάλυψη αυτών αποκλειστικά των περιπτώσεων επιτρέπονται, κατ’ εξαίρεση, η εισαγωγή και η παρασκευή του υλικού. Συνεπώς, τον Σεπτέμβριο του 2026 η γενική χρήση του οδοντιατρικού αμαλγάματος έχει πλέον καταργηθεί σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης· η εξαίρεση δεν αποτελεί εναλλακτική επιλογή υλικού, αλλά πρέπει να αιτιολογείται από εξατομικευμένη ιατρική ανάγκη (Regulation (EU) 2024/1849; European Commission—Mercury).

Τι σημαίνει πρακτικά για το οδοντιατρείο

Η νομοθεσία δεν επιβάλλει την προληπτική αφαίρεση λειτουργικών αποκαταστάσεων αμαλγάματος ούτε απαγορεύει την αφαίρεσή τους όταν αυτή κρίνεται κλινικά αναγκαία. Οι οδοντίατροι θα συνεχίσουν να εξετάζουν, να συντηρούν και, όπου υπάρχει τεκμηριωμένη ένδειξη, να αντικαθιστούν παλαιές αποκαταστάσεις.

Παράλληλα, παραμένουν σε ισχύ οι υποχρεώσεις για:

• χρήση και σωστή συντήρηση διαχωριστών αμαλγάματος,
• συγκράτηση των σωματιδίων κατά την αφαίρεση,
• χωριστή συλλογή των καταλοίπων,
• παράδοση των αποβλήτων σε αδειοδοτημένο φορέα,
• και τεκμηρίωση της διαδικασίας διαχείρισής τους.

Επομένως, παρότι η γενική χρήση νέου αμαλγάματος έχει καταργηθεί, η διαχείριση των ήδη υπαρχουσών αποκαταστάσεων παραμένει ουσιαστικό ζήτημα ποιότητας, ασφάλειας και περιβαλλοντικής ευθύνης για τα οδοντιατρεία.

Από τη δημοσίευση στην πράξη: τι πρέπει να εφαρμόζει το οδοντιατρείο

1. Μην αντικαθιστάτε μία λειτουργική αποκατάσταση χωρίς κλινική ένδειξη

Η ύπαρξη αμαλγάματος στο στόμα δεν αποτελεί από μόνη της επαρκή λόγο για προληπτική αφαίρεση μιας λειτουργικής αποκατάστασης.

Η απόφαση πρέπει να βασίζεται σε τεκμηριωμένα κλινικά κριτήρια, όπως:

• δευτερογενής τερηδόνα,
• κάταγμα της αποκατάστασης ή του δοντιού,
• απώλεια οριακής ακεραιότητας,
• συμπτωματολογία,
• λειτουργική αποτυχία,
• ή άλλη συγκεκριμένη θεραπευτική ένδειξη.

Η άσκοπη αφαίρεση αφαιρεί επιπλέον υγιείς οδοντικούς ιστούς, δημιουργεί νέο κύκλο θεραπείας και παράγει απόβλητα που περιέχουν υδράργυρο.

Η βιωσιμότητα δεν σημαίνει αυτοματοποιημένη αντικατάσταση κάθε παλαιού υλικού. Σημαίνει τεκμηριωμένη κλινική απόφαση.

2. Καταγράψτε όλα τα σημεία στα οποία παράγονται απόβλητα αμαλγάματος

Το αμάλγαμα δεν εμφανίζεται μόνο ως ένα ορατό κομμάτι αποκατάστασης. Μπορεί να εντοπίζεται:

• στα υγρά της αναρρόφησης,
• στις παγίδες και στα φίλτρα των συστημάτων,
• στον διαχωριστή αμαλγάματος,
• σε υπολείμματα που συλλέγονται κατά την αφαίρεση,
• σε χρησιμοποιημένες κάψουλες,
• σε εξαγόμενα δόντια με αποκαταστάσεις,
• ή σε παλαιά αποθέματα υλικού.

Το πρώτο βήμα ενός σωστού πρωτοκόλλου είναι η χαρτογράφηση αυτών των ροών. Εάν η ομάδα δεν γνωρίζει πού παράγεται το απόβλητο, δύσκολα θα το διαχειριστεί με συνέπεια.

3. Ελέγχετε συστηματικά τον διαχωριστή αμαλγάματος

Ο διαχωριστής αμαλγάματος αποτελεί βασικό μέτρο περιορισμού της διαφυγής σωματιδίων προς το αποχετευτικό δίκτυο.

Δεν αρκεί, όμως, να έχει εγκατασταθεί. Πρέπει:

• να συντηρείται σύμφωνα με τις οδηγίες του κατασκευαστή,
• να ελέγχεται σε προκαθορισμένα χρονικά διαστήματα,
• να αντικαθίστανται εγκαίρως τα σχετικά δοχεία ή φίλτρα,
• να καταγράφονται οι εργασίες συντήρησης,
• και το συλλεγόμενο υλικό να παραδίδεται σε κατάλληλα αδειοδοτημένο φορέα.

Ένας παραμελημένος διαχωριστής προσφέρει κυρίως την ψευδαίσθηση της συμμόρφωσης. Η εγκατάσταση χωρίς συντήρηση δεν αποτελεί περιβαλλοντική πολιτική.

4. Μην απορρίπτετε υπολείμματα στον νεροχύτη ή στα κοινά απορρίμματα

Τα κατάλοιπα αμαλγάματος δεν πρέπει να καταλήγουν:

• στο αποχετευτικό σύστημα,
• στον κοινό κάδο απορριμμάτων,
• στα δοχεία αιχμηρών αντικειμένων, εφόσον δεν προβλέπεται ειδική διαχείριση,
• ή μαζί με άλλα κλινικά απόβλητα χωρίς προηγούμενη ταξινόμηση.

Πρέπει να συλλέγονται σε κατάλληλο, ανθεκτικό και σαφώς επισημασμένο δοχείο, σύμφωνα με τις ισχύουσες οδηγίες και τις απαιτήσεις του συνεργαζόμενου φορέα διαχείρισης επικίνδυνων αποβλήτων.

Η χρήση διαχωριστών μπορεί να συγκρατήσει σημαντικό μέρος του υδραργύρου και άλλων μετάλλων πριν αυτά φθάσουν στο αποχετευτικό δίκτυο (US EPA).

5. Ορίστε υπεύθυνο και γραπτή διαδικασία

Σε κάθε οδοντιατρείο πρέπει να είναι σαφές:

• ποιος ελέγχει τον διαχωριστή,
• ποιος παρακολουθεί τα δοχεία συλλογής,
• ποιος επικοινωνεί με τον αδειοδοτημένο φορέα,
• πού φυλάσσονται τα σχετικά παραστατικά,
• και τι γίνεται σε περίπτωση διαρροής ή λανθασμένης απόρριψης.

Οι οδηγίες δεν πρέπει να βρίσκονται μόνο «στο μυαλό» του ιδιοκτήτη ή ενός έμπειρου βοηθού. Χρειάζεται σύντομη γραπτή διαδικασία, προσβάσιμη σε ολόκληρη την ομάδα.

6. Εκπαιδεύστε όλη την ομάδα - όχι μόνο τον οδοντίατρο

Η ασφαλής διαχείριση εξαρτάται συχνά από τους βοηθούς, το προσωπικό αποστείρωσης και όσους αναλαμβάνουν την καθαριότητα ή τη συντήρηση.

Η εκπαίδευση πρέπει να καλύπτει:

• την αναγνώριση των αποβλήτων αμαλγάματος,
• τη χρήση των ειδικών δοχείων,
• τη διαχείριση των φίλτρων και των παγίδων,
• τη χρήση των κατάλληλων μέσων ατομικής προστασίας,
• την αντιμετώπιση τυχαίας διαρροής,
• τη διαδικασία παράδοσης των αποβλήτων,
• και την καταγραφή των ενεργειών.

Η ενημέρωση χρειάζεται να επαναλαμβάνεται, ιδιαίτερα όταν εντάσσεται νέο μέλος στην ομάδα ή αλλάζει ο εξοπλισμός.

7. Διατηρήστε αρχείο διαχείρισης

Το οδοντιατρείο πρέπει να μπορεί να αποδείξει τι κάνει και όχι απλώς να δηλώνει ότι «τα διαχειρίζεται σωστά».

Ένα απλό αρχείο μπορεί να περιλαμβάνει:

• ημερομηνίες ελέγχου και συντήρησης του διαχωριστή,
• αντικαταστάσεις φίλτρων ή δοχείων,
• ποσότητες ή συχνότητα παράδοσης αποβλήτων,
• στοιχεία του αδειοδοτημένου συνεργάτη,
• παραστατικά παραλαβής,
• εκπαιδεύσεις της ομάδας,
• και τυχόν συμβάντα ή αποκλίσεις.

Η τεκμηρίωση μετατρέπει μία καλή πρόθεση σε ελέγξιμη διαδικασία ποιότητας.

8. Επικοινωνήστε υπεύθυνα με τον ασθενή

Η συζήτηση για τον υδράργυρο μπορεί εύκολα να προκαλέσει φόβο. Ο οδοντίατρος χρειάζεται να αποφεύγει τόσο τον εφησυχασμό όσο και την κινδυνολογία.

Μια ισορροπημένη διατύπωση θα μπορούσε να είναι:

«Η αποκατάστασή σας θα αξιολογηθεί με κλινικά κριτήρια. Δεν αφαιρούμε μια λειτουργική έμφραξη χωρίς συγκεκριμένη ένδειξη. Εάν χρειαστεί αντικατάσταση, θα εφαρμοστεί οργανωμένη διαδικασία αφαίρεσης και ασφαλούς διαχείρισης των υπολειμμάτων».

Η επικοινωνία πρέπει να ξεχωρίζει:

• την κλινική κατάσταση της συγκεκριμένης αποκατάστασης,
• την προστασία του ασθενούς και της ομάδας κατά την αφαίρεση,
• και την περιβαλλοντική διαχείριση των καταλοίπων.

Ένας πρακτικός κύκλος περιβαλλοντικής διαχείρισης

Η εφαρμογή μπορεί να οργανωθεί σε πέντε απλά βήματα:

1. Εντοπίζω: χαρτογραφώ όλα τα σημεία παραγωγής αποβλήτων αμαλγάματος.
2. Περιορίζω: χρησιμοποιώ και συντηρώ σωστά τον κατάλληλο εξοπλισμό συγκράτησης.
3. Συλλέγω: διαχωρίζω και αποθηκεύω με ασφάλεια τα υπολείμματα.
4. Τεκμηριώνω: καταγράφω ελέγχους, παραδόσεις, εκπαιδεύσεις και αποκλίσεις.
5. Βελτιώνω: επανεξετάζω τη διαδικασία και διορθώνω τα σημεία αστοχίας.

Ενδεικτικοί δείκτες παρακολούθησης μπορούν να είναι:

• το ποσοστό έγκαιρων ελέγχων του διαχωριστή,
• η πληρότητα του αρχείου παραδόσεων,
• ο αριθμός των εκπαιδευμένων μελών της ομάδας,
• η συχνότητα λανθασμένης ταξινόμησης αποβλήτων,
• και ο αριθμός των καταγεγραμμένων αποκλίσεων ή διαρροών.

Η επιστήμη πίσω από την πράξη

Η μελέτη μας ανέδειξε ότι η περιβαλλοντική ευαισθησία δεν είναι απαραίτητα ομοιόμορφη ούτε αυξάνεται αυτόματα με τα χρόνια επαγγελματικής εμπειρίας. Χρειάζεται οργανωμένη, επαναλαμβανόμενη και επιστημονικά τεκμηριωμένη εκπαίδευση.

Σήμερα, μετά τη μεταβολή του ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου, το μήνυμα της έρευνας γίνεται ακόμη πιο επίκαιρο. Η κατάργηση ενός υλικού δεν καταργεί την ευθύνη για όσα έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί.

Η βιώσιμη οδοντιατρική δεν κρίνεται μόνο από το υλικό που επιλέγουμε για την επόμενη αποκατάσταση. Κρίνεται και από το πώς διαχειριζόμαστε τις παλαιές αποκαταστάσεις, τα υπολείμματα, τον εξοπλισμό, τις διαδικασίες και τη γνώση της ομάδας.

Η περιβαλλοντική υπευθυνότητα δεν είναι μία αφηρημένη «πράσινη» δήλωση. Είναι καθημερινή κλινική και οργανωτική πρακτική.

Η επιστημονική δημοσίευση

Spaveras, A.; Antoniadou, M. Awareness of Students and Dentists on Sustainability Issues, Safety of Use and Disposal of Dental Amalgam. Dentistry Journal 2023, 11, 21.

Διαβάστε ολόκληρη τη δημοσίευση

Βιβλιογραφία

1. European Parliament; Council of the European Union. Regulation (EU) 2024/1849 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 amending Regulation (EU) 2017/852 on mercury as regards dental amalgam and other mercury-added products subject to export, import and manufacturing restrictions. Official Journal of the European Union, 2024. Available online: EUR-Lex.
2. European Commission, Directorate-General for Environment. Mercury: Protecting Human Health and the Environment from the Harmful Effects of Mercury. Brussels: European Commission. Current information accessed September 2026. Available online: European Commission—Mercury.
3. Council of the European Union. Council Signs Off on Measures to Make the EU Mercury-Free. 30 May 2024; last reviewed 14 January 2025. Available online: Council of the European Union

Research Insight No. 8 | Η έρευνα στην πράξη

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος της σειράς Research Insights | Η έρευνα στην πράξη, στην οποία επιλεγμένα ευρήματα από δημοσιευμένες επιστημονικές εργασίες παρουσιάζονται στα ελληνικά με έμφαση στην πρακτική τους σημασία για τους επαγγελματίες υγείας, τις ομάδες και τις σύγχρονες δομές παροχής φροντίδας.

Στόχος της σειράς είναι να γεφυρώσει την επιστημονική γνώση με την καθημερινή επαγγελματική πρακτική - μετατρέποντας τα ερευνητικά δεδομένα σε αφορμές για καλύτερη επικοινωνία, διοίκηση, λήψη αποφάσεων και ποιότητα φροντίδας.

Σχετικά με τη συγγραφέα

Μαρία Αντωνιάδου
Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οδοντιατρικής Επαγγελματικής Πρακτικής, Οδοντιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το εκπαιδευτικό και ερευνητικό της έργο εστιάζει, μεταξύ άλλων, στην οδοντιατρική επαγγελματική πρακτική, την εμπειρία και επικοινωνία με τον ασθενή, τη διοίκηση και ποιότητα των υπηρεσιών υγείας, την επαγγελματική ευζωία, την ηγεσία και τη βιωσιμότητα στην οδοντιατρική.

Η έρευνα αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν δεν μένει μόνο στη δημοσίευση, αλλά επιστρέφει στην πράξη.

Research Insight No. 8 — Σεπτέμβριος 2026