Το οδοντιατρείο που γίνεται μαγνήτης ανθρώπων
15 Νοεμβρίου 2026
Της Μαρίας Αντωνιάδου
|
Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οδοντιατρικής Επαγγελματικής Πρακτικής Οδοντιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών |
Οδοντίατρος | Πανεπιστημιακός | Ερευνήτρια | Συγγραφέας | Ακαδημαϊκή και Επιστημονική Υπεύθυνη Προγραμμάτων Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης
Το οδοντιατρείο που γίνεται μαγνήτης ανθρώπων
Γιατί η εμπιστοσύνη χτίζεται στις στιγμές που ο ασθενής διστάζει να μιλήσει
Μια προσέγγιση με αφετηρία το βιβλίο «How to Become a People Magnet» του Marc Reklau, προσαρμοσμένη στην καθημερινότητα του οδοντιατρείου και τεκμηριωμένη με τη σύγχρονη βιβλιογραφία για την επικοινωνία στην υγεία.
Ένας ασθενής ολοκληρώνει τη θεραπεία του. Η αποκατάσταση είναι άρτια, οι οδηγίες σωστές, η απόδειξη έτοιμη. Κι όμως, φεύγοντας, λέει στη βοηθό: «Την επόμενη φορά μπορώ να σας ρωτήσω κάτι πριν ξεκινήσουμε;»
Η ερώτηση αποκαλύπτει κάτι που δεν φαίνεται στην ακτινογραφία: όσο διήρκεσε η επίσκεψη, ο ασθενής δεν ένιωσε αρκετά άνετα για να μιλήσει.
Στο οδοντιατρείο, η τεχνική ποιότητα και η ποιότητα της σχέσης συναντιούνται καθημερινά. Ο επαγγελματίας γνωρίζει τι έκανε. Ο ασθενής προσπαθεί να καταλάβει τι του συνέβη, γιατί ήταν αναγκαίο και κατά πόσο συμμετείχε στην απόφαση.
Ο Marc Reklau, στο How to Become a People Magnet, αναδεικνύει την ακρόαση, την αποτελεσματική επικοινωνία, την πρώτη εντύπωση και τη διαχείριση της δυσαρέσκειας ως βασικά στοιχεία των ανθρώπινων σχέσεων (Reklau, 2018). Πρόκειται για βιβλίο αυτοβελτίωσης, όχι για ερευνητικό έργο· γι' αυτό εδώ λειτουργεί ως αφετηρία, ενώ η τεκμηρίωση αντλείται από τη βιβλιογραφία της υγείας. Η μεταφορά του στην οδοντιατρική χρειάζεται, επιπλέον, ένα σαφές κριτήριο: η επιρροή του επαγγελματία οφείλει να ενισχύει την αυτονομία του ασθενούς, όχι να την υποκαθιστά.
Το ερώτημα για ένα ελκυστικό οδοντιατρείο είναι, επομένως: πόσο εύκολο κάνουμε στον άλλον να μας πει την αλήθεια;
Η πιο χρήσιμη πληροφορία μπορεί να είναι αυτή που δεν ρωτήσαμε
«Πού πονάτε;» και «Πότε ξεκίνησε;» είναι απαραίτητες ερωτήσεις. Δεν εξαντλούν, όμως, την ιστορία του ασθενούς.
Ο ασθενής μπορεί να φοβάται ότι θα χάσει τον έλεγχο. Να ντρέπεται για την κατάσταση του στόματός του. Να ανησυχεί ότι το κόστος θα υπερβεί τις δυνατότητές του. Ή να έχει εγκαταλείψει προηγούμενη θεραπεία επειδή δεν κατάλαβε το σχέδιο.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι δεν πρόκειται για εξαιρέσεις. Σε συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 31 πληθυσμιακών μελετών με περισσότερους από 72.000 ενήλικες, ο εκτιμώμενος παγκόσμιος επιπολασμός του οδοντιατρικού φόβου και άγχους ήταν περίπου 15%, υψηλότερος στις γυναίκες και στους νεότερους ενήλικες (Silveira et al., 2021). Το έντονο άγχος συνδέεται με αποφυγή της θεραπείας και χαμένα ραντεβού, με συνέπειες για τη στοματική και τη γενική υγεία (Hoffmann et al., 2022). Η κλινική βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι το πρώτο βήμα είναι να αναγνωριστεί ο φόβος και να γίνει κατανοητή η προέλευσή του· οι τεχνικές διαχείρισης ξεκινούν από την καλή επικοινωνία και τη δημιουργία σχέσης εμπιστοσύνης (Armfield & Heaton, 2013).
Μια πρόσθετη ερώτηση ανοίγει χώρο:
«Τι θα θέλατε οπωσδήποτε να γνωρίζουμε, ώστε να σας φροντίσουμε καλύτερα σήμερα;»
Η αξία της εξαρτάται από όσα ακολουθούν. Αν η απάντηση διακοπεί, υποτιμηθεί ή αγνοηθεί, η πρόσκληση για ειλικρίνεια χάνει το νόημά της.
Η έρευνα δίνει και ένα ρεαλιστικό μέτρο για το τι μπορεί να προσφέρει η ενσυναίσθηση. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων δοκιμών βρήκε ότι, σε επτά δοκιμές, οι ενσυναισθητικές συνεδρίες βελτίωσαν σε μικρό βαθμό τον πόνο, το άγχος και την ικανοποίηση των ασθενών (Howick et al., 2018). Οι συγγραφείς επισημαίνουν περιορισμούς στην ποιότητα και την ομοιογένεια των δεδομένων, ενώ οι δοκιμές προέρχονταν από ποικίλα κλινικά περιβάλλοντα· τα ευρήματα, επομένως, δεν μεταφέρονται αυτούσια σε κάθε οδοντιατρική επίσκεψη.
Η πρακτική συνέπεια είναι συγκεκριμένη: η ακρόαση είναι επαγγελματική δεξιότητα και αξίζει να εκπαιδεύεται συστηματικά, όπως κάθε άλλη.
Από το «μη φοβάστε» στο «τι σας βοηθά;»
Το «μη φοβάστε» λέγεται συνήθως με καλή πρόθεση. Συχνά, όμως, κλείνει τη συζήτηση ακριβώς εκεί που θα έπρεπε να ανοίξει.
Ας φανταστούμε έναν ασθενή που λέει: «Έχω περάσει πολύ άσχημα σε προηγούμενη θεραπεία».
Μια χρήσιμη απάντηση θα μπορούσε να είναι:
«Θα θέλατε να μου πείτε ποιο σημείο σάς δυσκόλεψε περισσότερο; Μπορούμε να συμφωνήσουμε πώς θα μας ειδοποιείτε όταν χρειάζεστε παύση.»
Εδώ η επικοινωνία αποκτά πρακτικό περιεχόμενο: αναγνωρίζεται η εμπειρία, διευκρινίζεται η ανάγκη και συμφωνείται ένας εφαρμόσιμος τρόπος συνεργασίας. Η βιβλιογραφία για το οδοντιατρικό άγχος περιγράφει τέτοιες τεχνικές που ενισχύουν την αίσθηση ελέγχου του ασθενούς, όπως ένα προσυμφωνημένο σήμα διακοπής (Armfield & Heaton, 2013). Το σήμα, βέβαια, έχει αξία μόνο αν τηρείται, με τον ασφαλή χειρισμό που απαιτεί η κλινική πράξη.
Κάθε υπόσχεση επικοινωνίας δημιουργεί μια υποχρέωση συμπεριφοράς.
Το ίδιο ισχύει για τη βοηθό που λέει «θα ενημερώσω τον γιατρό» και για τη γραμματεία που δεσμεύεται να επιστρέψει μια κλήση. Η σχέση αποκτά βάρος όταν η επόμενη πράξη επιβεβαιώνει την προηγούμενη φράση.
Το πιο ώριμο «ναι» χωρά και ένα «όχι»
Η κοινωνική επιρροή είναι κεντρικό θέμα του βιβλίου του Reklau. Στην υγεία, όμως, το επιθυμητό αποτέλεσμα δεν είναι η πειθώ· είναι η ενημερωμένη επιλογή.
Ο ασθενής που συμφωνεί γρήγορα μπορεί να έχει πειστεί. Μπορεί όμως και να μην κατάλαβε, να ντρέπεται να ρωτήσει ή να θεωρεί ότι η διαφωνία θα ενοχλήσει.
Το μοντέλο της κοινής λήψης απόφασης (shared decision making) δίνει εδώ ένα χρήσιμο πλαίσιο τριών βημάτων: παρουσιάζουμε ότι υπάρχει επιλογή, περιγράφουμε τις εναλλακτικές και βοηθάμε τον ασθενή να διερευνήσει τις προτιμήσεις του πριν αποφασίσει. Προϋπόθεση, κατά τους συγγραφείς, είναι μια καλή σχέση μέσα στη συνεδρία, ώστε η πληροφορία να μοιράζεται πραγματικά (Elwyn et al., 2012).
Στην πράξη, η παρουσίαση ενός θεραπευτικού σχεδίου χρειάζεται χώρο για:
- τις διαθέσιμες επιλογές και την κλινική τους καταλληλότητα·
- τα οφέλη, τους κινδύνους, τους περιορισμούς και το κόστος·
- τις προτεραιότητες και τις δυνατότητες του ασθενούς·
- τις απορίες και τον αναγκαίο χρόνο απόφασης, ανάλογα με την κλινική κατάσταση.
Μια φράση μπορεί να αλλάξει το κλίμα: «Ποιο σημείο του σχεδίου σάς προβληματίζει περισσότερο;»
Και μια δεύτερη μπορεί να ελέγξει τη σαφήνεια: «Για να δω αν το εξήγησα καλά, πώς θα περιγράφατε με δικά σας λόγια τις επιλογές που συζητήσαμε;»
Αυτή είναι η λογική της μεθόδου teach-back: ελέγχουμε την κατανόηση ζητώντας από τον ασθενή να διατυπώσει με δικά του λόγια τι χρειάζεται να γνωρίζει ή να κάνει. Ο οδηγός της AHRQ συστήνει να αποφεύγονται ερωτήσεις που απαντώνται με ένα απλό «ναι» ή «όχι» (AHRQ, 2024). Το «καταλάβατε;» αποσπά συνήθως ένα ευγενικό «ναι». Το teach-back μάς δίνει κάτι χρησιμότερο: την ευκαιρία να διορθώσουμε τη δική μας εξήγηση. Συστηματική ανασκόπηση 20 μελετών μέτριας ποιότητας κατέγραψε οφέλη στη γνώση και στην αυτοφροντίδα των ασθενών, αλλά και ετερογένεια στα περιβάλλοντα και στα αποτελέσματα· η εφαρμογή στηρίχτηκε κυρίως στην εκπαίδευση του προσωπικού και στη συνεχή υποστήριξη των κλινικών (Talevski et al., 2020).
Η σχέση δοκιμάζεται στο κόστος και στην καθυστέρηση
Είναι εύκολο να είμαστε ευχάριστοι όταν όλα κυλούν ομαλά. Η αξιοπιστία φαίνεται όταν υπάρχει δυσκολία.
|
Στιγμή |
Συνηθισμένη αντίδραση |
Πιο χρήσιμη προσέγγιση |
|---|---|---|
|
Ο ασθενής δυσκολεύεται με το κόστος |
«Αυτές είναι οι τιμές μας». |
«Ας δούμε μαζί τι περιλαμβάνει το σχέδιο και ποιες κλινικά κατάλληλες επιλογές υπάρχουν». |
|
Το ραντεβού καθυστερεί |
«Σε λίγο θα περάσετε». |
Ενημέρωση με ρεαλιστική εκτίμηση και νέα ενημέρωση αν αλλάξει η αναμονή. |
|
Υπάρχει παράπονο |
Άμεση υπεράσπιση του ιατρείου. |
Ακρόαση, διευκρίνιση των γεγονότων και συγκεκριμένο επόμενο βήμα. |
|
Μια οδηγία δεν εφαρμόστηκε |
«Σας το είχαμε πει». |
«Τι σας δυσκόλεψε στην εφαρμογή της;» |
Οι διατυπώσεις του πίνακα είναι δικές μας προτάσεις εφαρμογής, όχι ερευνητικά επικυρωμένα πρωτόκολλα. Η ουσία τους είναι οργανωτική: ποιος αναλαμβάνει, τι καταγράφεται και πότε επανερχόμαστε;
Ένα θερμό ύφος χωρίς συνέχεια γίνεται γρήγορα αντιληπτό. Η ευγένεια χρειάζεται και ημερολόγιο.
Ο «μαγνητισμός» του οδοντιάτρου έχει όριο: την εμπειρία της ομάδας
Ένα ιατρείο μπορεί να περιστρέφεται γύρω από έναν χαρισματικό επαγγελματία. Η καθημερινή εμπειρία του ασθενούς, όμως, διαμορφώνεται και στο τηλέφωνο, στην υποδοχή, στην προετοιμασία και στην αποχώρηση.
Εδώ προκύπτει μια ουσιαστική διοικητική δοκιμασία: μπορεί η βοηθός να επισημάνει ότι ο ασθενής δεν κατάλαβε; Μπορεί η γραμματεία να αναφέρει ότι οι καθυστερήσεις επαναλαμβάνονται; Μπορεί ένας νέος συνεργάτης να ζητήσει διευκρίνιση χωρίς να εκτεθεί;
Τα ερωτήματα αυτά αφορούν την ψυχολογική ασφάλεια: την κοινή πεποίθηση των μελών μιας ομάδας ότι μπορούν να αναλάβουν διαπροσωπικό ρίσκο —να ρωτήσουν, να διαφωνήσουν, να παραδεχτούν ένα λάθος— χωρίς να γελοιοποιηθούν ή να τιμωρηθούν. Στη μελέτη της Edmondson, σε 51 ομάδες εργασίας, η ψυχολογική ασφάλεια συνδέθηκε με τη μαθησιακή συμπεριφορά της ομάδας, η οποία με τη σειρά της διαμεσολαβούσε τη σχέση με την απόδοση (Edmondson, 1999). Η AHRQ έχει μεταφέρει την ιδέα στην πρωτοβάθμια φροντίδα με ένα σύντομο φυλλάδιο που προτείνει συγκεκριμένες διατυπώσεις, ώστε να γίνεται εύκολο για οποιοδήποτε μέλος να επισημαίνει εμπόδια, ιδέες ή ανησυχίες (AHRQ, 2018).
Η σύνδεση ηγεσίας, επικοινωνίας και διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού στο οδοντιατρείο αναλύεται εκτενέστερα στη σειρά 365 Ημέρες Οδοντιατρικού Μάνατζμεντ (Αντωνιάδου, Τόμος Α΄· Αντωνιάδου, 2026).
Μια εφαρμόσιμη αρχή για τον υπεύθυνο του οδοντιατρείου είναι: να ευχαριστεί πρώτα εκείνον που επισημαίνει ένα πρόβλημα και έπειτα να εξετάζει τα γεγονότα.
Η εκπαίδευση της βοηθού στην επικοινωνία χρειάζεται, επομένως, να συνοδεύεται από πραγματικό δικαίωμα λόγου. Διαφορετικά, της διδάσκουμε τι να παρατηρεί και ταυτόχρονα της μαθαίνουμε να σωπαίνει.
Μια εβδομάδα για να δούμε τι συμβαίνει πραγματικά
Η παρακάτω άσκηση είναι πρόταση βελτίωσης της λειτουργίας του ιατρείου, όχι επικυρωμένο ερευνητικό εργαλείο.
Για πέντε εργάσιμες ημέρες, εστιάστε σε μία συμπεριφορά την ημέρα:
- Δευτέρα: Ρωτήστε τι απασχολεί περισσότερο τον ασθενή.
- Τρίτη: Ελέγξτε με teach-back την κατανόηση μιας βασικής οδηγίας.
- Τετάρτη: Ενημερώστε έγκαιρα για κάθε ουσιαστική καθυστέρηση.
- Πέμπτη: Ζητήστε από κάθε μέλος της ομάδας μία παρατήρηση που συνήθως μένει ανείπωτη.
- Παρασκευή: Παρακολουθήστε ένα παράπονο μέχρι τη συγκεκριμένη ενέργεια που ακολούθησε.
Στο τέλος της εβδομάδας, συζητήστε ως ομάδα:
- Ποια απορία ακούσαμε που διαφορετικά θα χανόταν;
- Ποια εξήγηση χρειάστηκε αλλαγή;
- Ποια υπόσχεση δυσκολευτήκαμε να τηρήσουμε;
Οι απαντήσεις μπορούν να μετατραπούν σε μικρές αλλαγές στη λειτουργία του ιατρείου. Εκεί αρχίζει η μετάβαση από την προσωπική καλή πρόθεση στην αξιόπιστη εμπειρία φροντίδας.
Τι κάνει τελικά ένα οδοντιατρείο ελκυστικό;
Η ανάγνωση του Reklau προσφέρει μια χρήσιμη αφετηρία: οι σχέσεις καλλιεργούνται με επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές. Στην οδοντιατρική, οι συμπεριφορές αυτές αποκτούν ιδιαίτερο βάρος, επειδή ο άνθρωπος απέναντί μας μπορεί να πονά, να φοβάται ή να δυσκολεύεται να αποφασίσει. Η έρευνα για την ενσυναίσθηση, την κοινή λήψη απόφασης, το teach-back και την ψυχολογική ασφάλεια δείχνει ότι αυτές οι συμπεριφορές μπορούν να περιγραφούν, να διδαχθούν και να οργανωθούν.
Ένα οδοντιατρείο γίνεται χώρος εμπιστοσύνης όταν ο ασθενής μπορεί να πει «φοβάμαι», «δεν κατάλαβα», «δεν μπορώ οικονομικά» ή «θέλω να το σκεφτώ» και βρίσκει μια σοβαρή, ανθρώπινη απάντηση.
Ίσως η ισχυρότερη σύσταση που μπορεί να κάνει κάποιος για το ιατρείο μας είναι αυτή: «Εκεί μπορείς να μιλήσεις».
Βιβλιογραφία
Agency for Healthcare Research and Quality. (2018). Creating psychological safety in teams: Handout (C. Brach, EvidenceNOW). https://www.ahrq.gov/evidencenow/tools/psychological-safety.html
Agency for Healthcare Research and Quality. (2024). Use the teach-back method: Tool 5. Στο C. Brach (Επιμ.), AHRQ health literacy universal precautions toolkit (3rd ed., AHRQ Publication No. 23-0075). https://www.ahrq.gov/health-literacy/improve/precautions/tool5.html
Armfield, J. M., & Heaton, L. J. (2013). Management of fear and anxiety in the dental clinic: A review. Australian Dental Journal, 58(4), 390–407. https://doi.org/10.1111/adj.12118
Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383. https://doi.org/10.2307/2666999
Elwyn, G., Frosch, D., Thomson, R., Joseph-Williams, N., Lloyd, A., Kinnersley, P., Cording, E., Tomson, D., Dodd, C., Rollnick, S., Edwards, A., & Barry, M. (2012). Shared decision making: A model for clinical practice. Journal of General Internal Medicine, 27(10), 1361–1367. https://doi.org/10.1007/s11606-012-2077-6
Hoffmann, B., Erwood, K., Ncomanzi, S., Fischer, V., O'Brien, D., & Lee, A. (2022). Management strategies for adult patients with dental anxiety in the dental clinic: A systematic review. Australian Dental Journal, 67(Suppl. 1), S3–S13. https://doi.org/10.1111/adj.12926
Howick, J., Moscrop, A., Mebius, A., Fanshawe, T. R., Lewith, G., Bishop, F. L., Mistiaen, P., Roberts, N. W., Dieninytė, E., Hu, X.-Y., Aveyard, P., & Onakpoya, I. J. (2018). Effects of empathic and positive communication in healthcare consultations: A systematic review and meta-analysis. Journal of the Royal Society of Medicine, 111(7), 240–252. https://doi.org/10.1177/0141076818769477
Reklau, M. (2018). How to become a people magnet: 62 simple strategies to build powerful relationships and positively impact the lives of everyone you get in touch with. Αυτοέκδοση. https://www.overdrive.com/media/4348426/how-to-become-a-people-magnet
Silveira, E. R., Cademartori, M. G., Schuch, H. S., Armfield, J. M., & Demarco, F. F. (2021). Estimated prevalence of dental fear in adults: A systematic review and meta-analysis. Journal of Dentistry, 108, 103632. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33711405/
Talevski, J., Wong Shee, A., Rasmussen, B., Kemp, G., & Beauchamp, A. (2020). Teach-back: A systematic review of implementation and impacts. PLOS ONE, 15(4), e0231350. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0231350
Αντωνιάδου, Μ. ([έτος]). 365 Ημέρες Οδοντιατρικού Μάνατζμεντ: Ηγεσία, Στρατηγική και Θεσμικό Πλαίσιο στην Οδοντιατρική Πράξη (Τόμ. Α΄). Εκδόσεις Τσότρας.
Αντωνιάδου, Μ. (2026). 365 Ημέρες Οδοντιατρικού Μάνατζμεντ: Διαχείριση Ανθρώπινου Δυναμικού και Επικοινωνία στο Οδοντιατρείο (Τόμ. Β΄). Εκδόσεις Τσότρας. ISBN 978-618-217-124-0.
Σημείωση: Το άρθρο αποτελεί πρωτότυπη θεματική εφαρμογή στην οδοντιατρική, με αφετηρία τις θεματικές του βιβλίου του Reklau· δεν αποτελεί περίληψη των κεφαλαίων του. Τα παραδείγματα, οι διατυπώσεις και η άσκηση είναι προτάσεις του παρόντος άρθρου.
👩🔬Πόσο περιθώριο σας δίνει σήμερα η οικονομική οργάνωση του οδοντιατρείου σας για να πάρετε την κλινικά σωστή απόφαση; Στο τριήμερο Smart Economy στην Οδοντιατρική Πράξη, στις 22–24 Ιανουαρίου 2027 στην Οδοντιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ, θα δουλέψουμε πάνω σε πρακτικά εργαλεία για τον υπολογισμό του πραγματικού κόστους λειτουργίας, την τεκμηριωμένη τιμολόγηση και τον οικονομικό προγραμματισμό του ιατρείου. Το Smart Economy έχει πλέον καθιερωθεί στο εκπαιδευτικό μας πρόγραμμα και για το 2027 θα είναι η μοναδική διοργάνωση της ομάδας Dentist‑Edu αφιερωμένη στην οικονομική διαχείριση του οδοντιατρείου.
Πρόγραμμα και πληροφορίες
https://www.dentist-edu.cce.uoa.gr/smart-economy-oikonomiki-diaxeirisi-odontiatreiou-2027/
Εγγραφές μέσω του ΚΕΔΙΒΙΜ ΕΚΠΑ
https://cce.uoa.gr/courses-detailed/89f8dcff-aee8-470b-9a80-341c1d185531
