Μπορεί το οικονομικό σύστημα των τροφίμων να επηρεάζει τη στοματική μας υγεία;

19 Αυγούστου 2026

Της Μαρίας Αντωνιάδου

Οδοντίατρος | Πανεπιστημιακός | Ερευνήτρια | Συγγραφέας | Ακαδημαϊκή και Επιστημονική Υπεύθυνη Προγραμμάτων Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης

Μπορεί το οικονομικό σύστημα των τροφίμων να επηρεάζει τη στοματική μας υγεία;

Όταν μιλάμε για τερηδόνα, περιοδοντική νόσο ή γενικότερα για στοματική υγεία, συνήθως στρέφουμε την προσοχή μας στο άτομο.

Τι τρώει; Πόση ζάχαρη καταναλώνει; Πόσο συχνά βουρτσίζει τα δόντια του; Επισκέπτεται τακτικά τον οδοντίατρο;

Όλες αυτές είναι σημαντικές ερωτήσεις.

Υπάρχει όμως και μία μεγαλύτερη, που κάνουμε πολύ λιγότερο συχνά:

Ποιος καθορίζει ποια τρόφιμα είναι διαθέσιμα, πόσο κοστίζουν, πως προωθούνται και τελικά πόσο εύκολο είναι για έναν άνθρωπο να επιλέξει μια πραγματικά υγιεινή διατροφή;

Η απάντηση μας μεταφέρει από το άτομο στο σύστημα τροφίμων.

Και από εκεί ανοίγει μια πολύ διαφορετική συζήτηση για τη δημόσια και τη στοματική υγεία.

Στη δημοσιευμένη εργασία μας στο Foods, εξετάσαμε τη σχέση μεταξύ financialization, food sovereignty και oral health, τοποθετώντας τη μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο του One Health και των βιώσιμων συστημάτων τροφίμων.

Από τη διατροφή στο σύστημα που τη διαμορφώνει

Η διατροφική συμπεριφορά συχνά παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα προσωπικής επιλογής.

«Φάε καλύτερα.»

«Περιόρισε τη ζάχαρη.»

«Απόφυγε τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα.»

Σωστά.

Αλλά όχι αρκετά.

Γιατί οι άνθρωποι δεν επιλέγουν το φαγητό τους μέσα σε ένα κοινωνικό και οικονομικό κενό.

Οι επιλογές επηρεάζονται από την τιμή, το εισόδημα, τη διαθεσιμότητα, το marketing, το περιβάλλον στο οποίο ζουν, τον διαθέσιμο χρόνο, τις κοινωνικές ανισότητες και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η παραγωγή και η διάθεση των τροφίμων.

Επομένως, η ερώτηση δεν είναι μόνο:

«Τι επιλέγει να φάει ο άνθρωπος;»

Είναι και:

«Μέσα σε ποιο σύστημα καλείται να κάνει αυτή την επιλογή;»

Τι είναι η financialization των συστημάτων τροφίμων;

Ο όρος financialization περιγράφει, σε γενικές γραμμές, την αυξανόμενη επιρροή χρηματοοικονομικών λογικών, αγορών και επενδυτικών συμφερόντων στην οικονομία και, στην περίπτωσή μας, στα συστήματα παραγωγής και διάθεσης τροφίμων.

Τα τρόφιμα δεν λειτουργούν μόνο ως αγαθά απαραίτητα για την ανθρώπινη διατροφή.

Αποτελούν επίσης εμπορεύματα, επενδυτικά προϊόντα και μέρος πολύπλοκων παγκόσμιων αλυσίδων αξίας.

Αυτό μπορεί να επηρεάζει τι παράγεται, πως παράγεται, σε ποια τιμή φτάνει στον καταναλωτή και ποια προϊόντα προωθούνται περισσότερο.

Και κάπου εδώ η οικονομία συναντά τη βιολογία.

Τι σχέση μπορεί να έχει αυτό με τα δόντια μας;

Πολύ μεγαλύτερη από όσο φαίνεται αρχικά.

Τα διατροφικά πρότυπα αποτελούν σημαντικό παράγοντα για τη στοματική υγεία.

Η συχνή έκθεση σε ελεύθερα σάκχαρα συνδέεται στενά με την ανάπτυξη τερηδόνας, ενώ η συνολική ποιότητα της διατροφής αλληλεπιδρά με τη μεταβολική, φλεγμονώδη και μικροβιακή κατάσταση του οργανισμού.

Εάν λοιπόν ένα σύστημα τροφίμων διευκολύνει την ευρεία διαθεσιμότητα, τη χαμηλή σχετικά τιμή και την έντονη προώθηση προϊόντων υψηλής περιεκτικότητας σε ζάχαρη ή άλλων υπερεπεξεργασμένων επιλογών, οι συνέπειες δεν σταματούν στη διατροφή.

Μπορούν να φτάσουν μέχρι τη στοματική κοιλότητα.

Η στοματική υγεία δεν είναι απομονωμένη από τη δημόσια υγεία

Για πολλά χρόνια η στοματική υγεία αντιμετωπιζόταν συχνά ως ένας σχετικά ανεξάρτητος τομέας.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτός ο διαχωρισμός είναι τεχνητός.

Το στόμα αποτελεί μέρος του οργανισμού και ταυτόχρονα μία από τις πρώτες βιολογικές διεπαφές ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του.

Η διατροφή, το μικροβίωμα, οι φλεγμονώδεις διεργασίες, οι μεταβολικές νόσοι και οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες δημιουργούν ένα πολύπλοκο δίκτυο αλληλεπιδράσεων.

Γι' αυτό η στοματική υγεία δεν μπορεί να εξετάζεται μόνο ως αποτέλεσμα της ατομικής στοματικής υγιεινής.

Και εδώ εμφανίζεται η έννοια της Food Sovereignty

Η διατροφική κυριαρχία (food sovereignty) πηγαίνει τη συζήτηση πέρα από την απλή επάρκεια τροφίμων.

Αφορά, μεταξύ άλλων, τη δυνατότητα των ανθρώπων και των κοινοτήτων να έχουν ουσιαστικότερο έλεγχο στα συστήματα τροφίμων που επηρεάζουν τη ζωή και την υγεία τους.

Ποιος παράγει την τροφή;

Με ποιους όρους;

Ποιος αποφασίζει τι θα διατίθεται στην αγορά;

Ποιος έχει πρόσβαση σε θρεπτικά τρόφιμα;

Και ποιος τελικά πληρώνει - οικονομικά αλλά και υγειονομικά - το κόστος ενός μη βιώσιμου συστήματος;

Αυτές δεν είναι μόνο οικονομικές ή πολιτικές ερωτήσεις.

Είναι και ερωτήσεις δημόσιας υγείας.

Το παράδοξο της «ατομικής ευθύνης»

Στις υπηρεσίες υγείας ζητάμε συχνά από τους ανθρώπους να αλλάξουν συμπεριφορά.

Να τρώνε καλύτερα.

Να περιορίσουν τα σάκχαρα.

Να υιοθετήσουν πιο υγιεινές συνήθειες.

Αλλά υπάρχει ένα κρίσιμο ερώτημα:

Πόσο ελεύθερη είναι μια επιλογή όταν το περιβάλλον κάνει τη λιγότερο υγιεινή επιλογή φθηνότερη, ευκολότερη, περισσότερο διαθέσιμη ή περισσότερο ελκυστική;

Αυτό δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται η προσωπική ευθύνη.

Σημαίνει ότι πρέπει να τη δούμε μέσα στο πραγματικό περιβάλλον στο οποίο ασκείται.

Η πρόληψη επομένως δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στην οδηγία προς τον ασθενή να «κάνει καλύτερες επιλογές».

Χρειάζεται και περιβάλλον που να επιτρέπει αυτές τις επιλογές.

Από το άτομο στους κοινωνικούς προσδιοριστές της στοματικής υγείας

Η τερηδόνα και οι άλλες στοματικές παθήσεις δεν κατανέμονται ομοιόμορφα στον πληθυσμό.

Οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες επηρεάζουν την πρόσβαση τόσο σε υγιεινή διατροφή όσο και σε υπηρεσίες πρόληψης και θεραπείας.

Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος:

κοινωνικοοικονομική ευαλωτότητα → περιορισμένες διατροφικές επιλογές → μεγαλύτερη έκθεση σε παράγοντες κινδύνου → μεγαλύτερη επιβάρυνση της στοματικής υγείας → ανάγκη για περισσότερη θεραπεία → πρόσθετο οικονομικό βάρος.

Η στοματική υγεία επομένως μπορεί να λειτουργήσει και ως ένας καθρέφτης ευρύτερων κοινωνικών ανισοτήτων.

Τι προσθέτει η προσέγγιση One Health;

Το πλαίσιο One Health αναγνωρίζει ότι η ανθρώπινη υγεία, η υγεία των ζώων και η κατάσταση του περιβάλλοντος είναι αλληλένδετες.

Στην περίπτωση των συστημάτων τροφίμων, αυτή η προσέγγιση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη.

Ο τρόπος με τον οποίο παράγουμε και καταναλώνουμε τρόφιμα επηρεάζει ταυτόχρονα:

την ανθρώπινη υγεία,
το περιβάλλον,
τη χρήση φυσικών πόρων,
τη βιοποικιλότητα,
την οικονομική βιωσιμότητα
και τις κοινωνικές ανισότητες.

Η στοματική υγεία αξίζει να έχει σαφέστερη θέση μέσα σε αυτή τη συζήτηση.

Γιατί το στόμα δεν βρίσκεται έξω από το One Health.

Είναι μία από τις πύλες μέσω των οποίων η διατροφή και το περιβάλλον συναντούν καθημερινά τον ανθρώπινο οργανισμό.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τον οδοντίατρο;

Ο οδοντίατρος δεν χρειάζεται να γίνει οικονομολόγος των συστημάτων τροφίμων.

Χρειάζεται όμως να αναγνωρίζει ότι η συμπεριφορά του ασθενούς έχει πλαίσιο.

Όταν συμβουλεύουμε έναν άνθρωπο να περιορίσει τη ζάχαρη ή να βελτιώσει τη διατροφή του, είναι χρήσιμο να κατανοούμε ότι η δυνατότητα εφαρμογής αυτής της συμβουλής επηρεάζεται από κοινωνικούς, οικονομικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες.

Αυτό αλλάζει και τον τρόπο επικοινωνίας.

Από το:

«Πρέπει να τρώτε καλύτερα.»

μπορούμε να περάσουμε στο:

«Τι σας δυσκολεύει να κάνετε αυτή την αλλαγή στην καθημερινότητά σας;»

Μια μικρή αλλαγή στην ερώτηση.

Αλλά μια πολύ μεγαλύτερη αλλαγή στη φιλοσοφία της φροντίδας.

Από την έρευνα στην πράξη

Η βασική ιδέα που προκύπτει από την εργασία μας είναι ότι η στοματική υγεία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τα συστήματα μέσα στα οποία ζουν οι άνθρωποι.

Οι διατροφικές επιλογές δεν διαμορφώνονται μόνο από τη γνώση ή την προσωπική θέληση.

Διαμορφώνονται και από την οικονομία, την αγορά, τη διαθεσιμότητα των τροφίμων, τις κοινωνικές ανισότητες και το περιβάλλον.

Αυτό δεν μειώνει τη σημασία της ατομικής πρόληψης.

Την τοποθετεί όμως σε ένα μεγαλύτερο και περισσότερο ρεαλιστικό πλαίσιο.

Ίσως λοιπόν, όταν μιλάμε για πρόληψη της τερηδόνας, να μην αρκεί πλέον να ρωτάμε μόνο “πόση ζάχαρη καταναλώνει ο ασθενής;”.

Χρειάζεται κάποτε να κάνουμε και την επόμενη ερώτηση:

«Ποιο σύστημα έκανε αυτή τη διατροφική επιλογή τόσο εύκολη;»

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Η δημοσιευμένη εργασία

Antoniadou, M.; Varzakas, T.; Caraher, M.
Financialization, Food Sovereignty, and Oral Health: A Structured Narrative Review Within the One Health Framework for Sustainable Food Systems.
Foods 2026, 15, 2718.
DOI: 10.3390/foods15152718

Research Insight No. 2 | Η έρευνα στην πράξη

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος της σειράς Research Insights | Η έρευνα στην πράξη, στην οποία επιλεγμένα ευρήματα από δημοσιευμένες επιστημονικές εργασίες παρουσιάζονται στα ελληνικά με έμφαση στην πρακτική σημασία τους για τους επαγγελματίες υγείας, τις ομάδες και τις σύγχρονες δομές παροχής φροντίδας.

Στόχος της σειράς είναι να γεφυρώσει την επιστημονική γνώση με την καθημερινή επαγγελματική πρακτική και να μεταφέρει την έρευνα πέρα από τα όρια της επιστημονικής δημοσίευσης.

Σχετικά με τη συγγραφέα

Μαρία Αντωνιάδου
Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οδοντιατρικής Επαγγελματικής Πρακτικής, Οδοντιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το εκπαιδευτικό και ερευνητικό της έργο εστιάζει, μεταξύ άλλων, στην οδοντιατρική επαγγελματική πρακτική, την ποιότητα και διοίκηση των υπηρεσιών υγείας, την επικοινωνία και εμπειρία του ασθενούς, την επαγγελματική ευζωία, τη βιωσιμότητα και τη σύνδεση της στοματικής υγείας με ευρύτερους κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς προσδιοριστές της υγείας.

Η έρευνα αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν δεν μένει μόνο στη δημοσίευση, αλλά επιστρέφει στην πράξη.

Research Insight No. 2 — Αύγουστος 2026