«Δεν κατάλαβα τι ακριβώς θα μου κάνουν»: Όταν η ενημέρωση υπάρχει μόνο στα χαρτιά
30 Σεπτεμβρίου 2026
Της Μαρίας Αντωνιάδου
Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Οδοντιατρικής Επαγγελματικής Πρακτικής Οδοντιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών |
Οδοντίατρος | Πανεπιστημιακός | Ερευνήτρια | Συγγραφέας | Ακαδημαϊκή και Επιστημονική Υπεύθυνη Προγραμμάτων Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης
«Δεν κατάλαβα τι ακριβώς θα μου κάνουν»
«Μου έδωσαν να υπογράψω, αλλά δεν κατάλαβα τι ακριβώς θα μου κάνουν.»
Η φράση αυτή αξίζει να μας σταματήσει. Ο ασθενής μπορεί να έχει λάβει ένα έντυπο, να έχει ακούσει μια εξήγηση και να έχει υπογράψει με το όνομά του. Τίποτε από αυτά, μεμονωμένα, δεν μας λέει τι κατάλαβε για την προτεινόμενη θεραπεία, τις εναλλακτικές επιλογές ή τις συνέπειες της απόφασής του.
Στην οδοντιατρική, η ενημερωμένη συναίνεση είναι διαδικασία επικοινωνίας και λήψης απόφασης. Το έντυπο μπορεί να την τεκμηριώνει. Δεν μπορεί να υποκαταστήσει μια συζήτηση που δεν έγινε ή μια εξήγηση που ο ασθενής δεν κατανόησε.
Είναι θέμα δεοντολογίας, όχι απλώς καλής εξυπηρέτησης
Ο ελληνικός Κώδικας Οδοντιατρικής Δεοντολογίας, που θεσπίστηκε με το Π.Δ. 39/2009, είναι σαφής. Το άρθρο 6, παράγραφος 2, προβλέπει την ενημέρωση του ασθενούς για τα αναμενόμενα αποτελέσματα και τις συνέπειες της προτεινόμενης θεραπείας, τις εναλλακτικές μορφές θεραπείας, τους πιθανούς κινδύνους, τα μέτρα πριν και μετά τη θεραπεία, καθώς και το συνολικό κόστος. Το άρθρο 7, παράγραφοι 1 και 2, απαιτεί ο οδοντίατρος να έχει βεβαιωθεί για τη συναίνεση πριν από τη θεραπεία και συνδέει ρητά τη συναίνεση με την ενημέρωση, την κατά το δυνατόν κατανόηση και την αποδοχή αυτών των στοιχείων από τον ασθενή [1].
Η δεοντολογική υποχρέωση δεν εξαντλείται επομένως στη συγκέντρωση υπογραφών. Αφορά τον σεβασμό της αυτονομίας του ανθρώπου που θα ζήσει με τις συνέπειες της θεραπείας. Ο οδοντίατρος διαθέτει την κλινική γνώση· ο ασθενής γνωρίζει τις ανάγκες, τις προτεραιότητες και τις δυνατότητές του. Μια απόφαση που αφορά και τους δύο χρειάζεται ουσιαστική επικοινωνία.
Υπογραφή και κατανόηση είναι δύο διαφορετικά πράγματα
Ένα έντυπο συναίνεσης είναι χρήσιμο: οργανώνει την πληροφορία και καταγράφει μέρος της διαδικασίας. Η υπογραφή, όμως, δεν απαντά αυτομάτως σε ερωτήματα όπως:
Κατάλαβε ο ασθενής ποια πράξη προτείνεται;
Γνωρίζει γιατί προτείνεται στη δική του περίπτωση;
Έμαθε ποιες είναι οι εύλογες εναλλακτικές και τι συνεπάγεται η μη πραγματοποίηση της προτεινόμενης θεραπείας;
Έχει ρεαλιστική εικόνα για το αναμενόμενο αποτέλεσμα, τους περιορισμούς, τους κινδύνους, τον χρόνο και το κόστος;
Είχε πραγματική δυνατότητα να ρωτήσει, να σκεφτεί και, όπου το επιτρέπει η κλινική κατάσταση, να αποφασίσει χωρίς βιασύνη;
Η διεθνής έρευνα στην οδοντιατρική αναδεικνύει την ανάγκη να ελέγχεται η κατανόηση του ασθενούς, πέρα από την απλή παροχή πληροφοριών. Μια μελέτη για τη διαδικασία συναίνεσης σε οδοντιατρική κλινική έδειξε, για παράδειγμα, διαφορά ανάμεσα στο ποσοστό ασθενών που δήλωσαν ότι τους εξηγήθηκε η θεραπεία και σε εκείνους που ανέφεραν ότι κατανόησαν πολύ καλά τις πληροφορίες. Τα αποτελέσματά της αφορούν το συγκεκριμένο περιβάλλον και δεν αποτελούν εκτίμηση για τα ελληνικά οδοντιατρεία· φωτίζουν όμως ένα κρίσιμο ερώτημα: ελέγξαμε τι κατάλαβε ο ασθενής ή αρκεστήκαμε στο ότι μιλήσαμε; [2].
Η απλή γλώσσα δεν μειώνει την επιστημονική ακρίβεια
Ο ασθενής δεν χρειάζεται να μάθει την οδοντιατρική ορολογία για να πάρει μια απόφαση. Χρειάζεται μια ακριβή εξήγηση σε λέξεις που μπορεί να χρησιμοποιήσει.
Ας δούμε μια συνηθισμένη διατύπωση:
«Θα προχωρήσουμε σε ενδοδοντική θεραπεία και στη συνέχεια σε προσθετική αποκατάσταση.»
Για αρκετούς ασθενείς αυτή η πρόταση ακούγεται ολοκληρωμένη, αλλά δεν δημιουργεί σαφή εικόνα. Μπορεί να ειπωθεί διαφορετικά:
«Θα καθαρίσουμε και θα θεραπεύσουμε το εσωτερικό του δοντιού, με στόχο να το διατηρήσουμε. Έπειτα θα χρειαστεί να αποκαταστήσουμε το τμήμα του που έχει χαθεί, ώστε να μπορεί να λειτουργεί. Θα σας εξηγήσω τις επιλογές αποκατάστασης και τι σημαίνει καθεμία για τον χρόνο, το κόστος και τη συντήρησή του.»
Η δεύτερη εκδοχή δεν απλουστεύει τη θεραπεία σε σημείο να την παραμορφώνει. Της δίνει νόημα.
Στην πράξη, βοηθούν τρεις κινήσεις: μία βασική ιδέα κάθε φορά, σύντομες προτάσεις και μια εικόνα ή ένα απλό σχεδιάγραμμα όταν η ανατομία ή οι επιλογές είναι δύσκολο να περιγραφούν μόνο με λόγια. Η οδοντιατρική βιβλιογραφία συνιστά γλώσσα κατανοητή στον ασθενή και επικοινωνία που αφήνει χώρο για ερωτήσεις [3].
Teach-back: «Πείτε μου πώς το καταλάβατε»
Ο ασθενής που απαντά «ναι, κατάλαβα» μπορεί πράγματι να έχει καταλάβει. Μπορεί όμως να ντρέπεται να ζητήσει δεύτερη εξήγηση, να μην ξέρει τι να ρωτήσει ή να πιστεύει ότι πρέπει να αποφασίσει αμέσως.
Η τεχνική teach-back προτείνει έναν ήπιο έλεγχο κατανόησης. Ο επαγγελματίας ζητά από τον ασθενή να περιγράψει με δικά του λόγια το βασικό σημείο της συζήτησης. Αν διαπιστωθεί παρανόηση, εξηγεί ξανά με διαφορετικό τρόπο και επανελέγχει.
Η φράση έχει σημασία. Το «Πείτε μου τι σας είπα για να δω αν προσέχατε» μοιάζει με εξέταση. Προτιμότερο είναι:
«Θέλω να βεβαιωθώ ότι σας το εξήγησα καθαρά. Μπορείτε να μου πείτε με δικά σας λόγια τι περιλαμβάνει η θεραπεία και ποιες επιλογές έχουμε;»
Έτσι, η ευθύνη για τη σαφήνεια παραμένει στον επαγγελματία. Μια μελέτη αρχικής εφαρμογής του teach-back στη χειρουργική συναίνεση βρήκε βελτίωση στην κατανόηση κινδύνων και οφελών και στη συμμετοχή των ασθενών. Δεν ήταν οδοντιατρική μελέτη ούτε αποδεικνύει ότι η τεχνική επιτυγχάνει το ίδιο αποτέλεσμα σε κάθε κλινικό πλαίσιο. Παρέχει, όμως, τεκμηριωμένη βάση για τη χρήση της ως εργαλείου επικοινωνίας [4].
Παράδειγμα από την καθημερινή πράξη: Πριν από μια εξαγωγή, ο ασθενής μπορεί να εξηγήσει σωστά τι θα γίνει, αλλά να πιστεύει ότι «αν πονάω το επόμενο βράδυ, σημαίνει οπωσδήποτε ότι έγινε λάθος». Η συζήτηση δίνει στον οδοντίατρο την ευκαιρία να ξεχωρίσει τα αναμενόμενα συμπτώματα από εκείνα για τα οποία πρέπει να επικοινωνήσει με το ιατρείο.
Η συμμετοχή του ασθενούς δεν σημαίνει ότι εκείνος πρέπει να γίνει οδοντίατρος
Η κοινή λήψη αποφάσεων δεν μεταφέρει την κλινική ευθύνη στον ασθενή. Ο οδοντίατρος εξηγεί ποιες επιλογές είναι επιστημονικά κατάλληλες, τα πιθανά οφέλη και τους περιορισμούς τους. Ο ασθενής εξηγεί τι έχει μεγαλύτερη σημασία για τον ίδιο: τη διατήρηση ενός δοντιού, τον χρόνο θεραπείας, την αισθητική, τη δυνατότητα συντήρησης ή την οικονομική επιβάρυνση.
Για παράδειγμα, όταν συζητείται η αποκατάσταση ενός ελλείποντος δοντιού, μια ουσιαστική συζήτηση μπορεί να περιλαμβάνει κατά περίπτωση εμφύτευμα, γέφυρα, κινητή αποκατάσταση ή την επιλογή να μη γίνει άμεσα αποκατάσταση. Καθεμία έχει διαφορετικές προϋποθέσεις, συνέπειες και κόστος. Ο ασθενής δεν καλείται απλώς να διαλέξει από έναν «κατάλογο υπηρεσιών». Καλείται να καταλάβει ποιες επιλογές είναι πραγματικά κατάλληλες για το δικό του στόμα και τη δική του ζωή.
Οι μελέτες για τα εργαλεία υποστήριξης αποφάσεων στην υγεία δείχνουν ότι μπορούν να αυξήσουν τη γνώση του ασθενούς και τη συμμετοχή του στη λήψη απόφασης. Τα εργαλεία αυτά υποστηρίζουν τη συζήτηση με τον κλινικό, δεν την αντικαθιστούν [5].
Τέσσερις στιγμές στις οποίες η «τυπική» ενημέρωση αποτυγχάνει
1. Η συναίνεση δίνεται λίγα λεπτά πριν αρχίσει η πράξη.
Ο ασθενής βρίσκεται ήδη στην έδρα, ίσως αγχωμένος, ενώ η ομάδα έχει οργανώσει τον χρόνο της θεραπείας. Αν προκύψει ουσιαστική απορία ή αμφιβολία, χρειάζεται χώρος να συζητηθεί. Για μια μη επείγουσα, σύνθετη θεραπεία, η συζήτηση καλό είναι να έχει αρχίσει σε προηγούμενη επίσκεψη.
2. Συζητείται η ιδανική επιλογή, αλλά όχι η εναλλακτική.
«Αυτή είναι η καλύτερη λύση» μπορεί να είναι η ορθή κλινική εκτίμηση. Ο ασθενής χρειάζεται επίσης να μάθει ποιες άλλες κατάλληλες επιλογές υπάρχουν, τι περιορισμούς έχουν και τι συμβαίνει αν αναβάλει τη θεραπεία. Αυτό συνδέεται άμεσα με όσα προβλέπει το άρθρο 6 του Κώδικα [1].
3. Εξηγείται η πράξη, αλλά όχι το αποτέλεσμα που μπορεί ρεαλιστικά να αναμένεται.
Σε μια αισθητική αποκατάσταση, για παράδειγμα, ο ασθενής μπορεί να φαντάζεται πλήρη συμμετρία ή συγκεκριμένη απόχρωση. Ο οδοντίατρος μπορεί να εννοεί βελτίωση μέσα σε βιολογικούς και τεχνικούς περιορισμούς. Αν οι δύο εικόνες δεν συναντηθούν πριν από τη θεραπεία, η υπογραφή δεν θα διορθώσει τη διαφορά στις προσδοκίες.
4. Το κόστος παρουσιάζεται ως ένας αριθμός χωρίς το πλαίσιο της θεραπείας.
Ο ασθενής χρειάζεται να γνωρίζει τι περιλαμβάνει το σχέδιο, αν προβλέπονται στάδια, ποια στοιχεία μπορεί να μεταβληθούν μετά από νέα κλινικά ευρήματα και πώς θα ενημερωθεί πριν από πρόσθετη πράξη. Το συνολικό κόστος περιλαμβάνεται ρητά στα θέματα ενημέρωσης του άρθρου 6 [1].
Μια πρακτική ροή ενημέρωσης πριν από τη συναίνεση
Για τις θεραπείες που απαιτούν ουσιαστική επιλογή, η ομάδα μπορεί να οργανώσει τη συζήτηση σε έξι βήματα:
Το πρόβλημα: Τι γνωρίζουμε σήμερα και τι παραμένει αβέβαιο;
Ο στόχος: Τι επιδιώκουμε με τη θεραπεία;
Οι επιλογές: Ποιες είναι κατάλληλες, συμπεριλαμβανομένης της αναβολής ή μη θεραπείας όπου έχει νόημα να συζητηθεί;
Οι συνέπειες: Τι περιλαμβάνει κάθε επιλογή ως προς οφέλη, κινδύνους, περιορισμούς, χρόνο, μετέπειτα φροντίδα και κόστος;
Οι προτεραιότητες του ασθενούς: Τι τον απασχολεί περισσότερο και ποιες ερωτήσεις έχει;
Ο έλεγχος κατανόησης και η απόφαση: Τι κατάλαβε, τι αποφασίζει και τι χρειάζεται ακόμη να διευκρινιστεί;
Η ροή αυτή είναι πρακτική πρόταση οργάνωσης της συζήτησης, όχι τυποποιημένο ή επικυρωμένο εργαλείο συναίνεσης. Το περιεχόμενο και η τεκμηρίωσή της προσαρμόζονται στην πράξη και στον ασθενή.
Πρακτικά tips για το οδοντιατρείο
Δώστε χρόνο στις μεγάλες αποφάσεις. Μη συμπιέζετε τη συζήτηση για σύνθετη, μη επείγουσα θεραπεία στα τελευταία λεπτά πριν από την έναρξή της.
Ρωτήστε πρώτα τι γνωρίζει ο ασθενής. «Τι σας έχουν πει μέχρι σήμερα;» μπορεί να αποκαλύψει μια λανθασμένη προσδοκία πριν χτιστεί πάνω της ολόκληρο θεραπευτικό σχέδιο.
Περιγράψτε με απλά λόγια κάθε επιλογή και μετά χρησιμοποιήστε τον επιστημονικό όρο. Έτσι ο ασθενής μπορεί να αναγνωρίσει τον όρο στο έντυπο χωρίς να εξαρτάται από αυτόν για να καταλάβει.
Εφαρμόστε teach-back στα σημεία που έχουν σημασία. Δεν χρειάζεται να επαναλάβει ο ασθενής ολόκληρη τη διάλεξη. Αρκεί να μπορεί να περιγράψει τον στόχο, την κύρια εναλλακτική και ένα ουσιώδες θέμα κινδύνου ή μετέπειτα φροντίδας.
Καταγράψτε τη συζήτηση, όχι μόνο την υπογραφή. Στον φάκελο έχει αξία να φαίνονται οι επιλογές που παρουσιάστηκαν, οι βασικές ερωτήσεις, η απόφαση και τυχόν πληροφορίες που χρειάζεται να επανεξεταστούν.
Αν ο ασθενής πει «δεν κατάλαβα», σταματήστε και εξηγήστε ξανά. Είναι χρήσιμη πληροφορία για την ποιότητα της επικοινωνίας, όχι εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί για να προχωρήσει το πρόγραμμα.
Συμπέρασμα
Η ουσιαστική ενημέρωση δεν αποδεικνύεται από το πάχος του φακέλου. Φαίνεται όταν ο ασθενής μπορεί να πει με δικά του λόγια τι πρόκειται να γίνει, γιατί προτείνεται, ποιες άλλες επιλογές έχει και τι είναι σημαντικό για τον ίδιο πριν αποφασίσει.
Το έντυπο συναίνεσης έχει θέση σε αυτή τη διαδικασία. Η συζήτηση, η κατανόηση και η ελεύθερη απόφαση είναι ο πυρήνας της. Αυτό δεν είναι μόνο καλή επικοινωνία. Είναι σεβασμός στον ασθενή και ουσιαστική εφαρμογή της οδοντιατρικής δεοντολογίας.
Βιβλιογραφία
Ελληνική Δημοκρατία. Π.Δ. 39/2009, Κώδικας Οδοντιατρικής Δεοντολογίας, ΦΕΚ Α΄ 55/1.4.2009, άρθρα 6–7. Κείμενο ΦΕΚ μέσω του Τμήματος Οδοντιατρικής ΑΠΘ. Καταχώριση Ελληνικής Οδοντιατρικής Ομοσπονδίας.
Nono, D., Mapley, E., Rwenyonyi, C.M., κ.ά. Assessment of the Informed Consent Process in the Provision of Dental Care in Mulago Hospital, Uganda. BMC Oral Health, 2022, 22, 501. Πλήρες άρθρο.
Strategies for Effective Dentist–Patient Communication: A Literature Review. Patient Preference and Adherence, 2024. PubMed.
The “Teach-Back” Method Improves Surgical Informed Consent and Shared Decision-Making: A Proof of Concept Study. Patient Safety in Surgery, 2022, 16, 33. Πλήρες άρθρο.
Stacey, D., κ.ά. Patient Decision Aids to Help People Who Are Facing Decisions about Health Treatment or Screening. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2024. Σύνοψη ανασκόπησης.
Σημείωση
Η ποιότητα της οδοντιατρικής υπηρεσίας δεν εξαντλείται στην υπογραφή ενός εντύπου συναίνεσης. Περιλαμβάνει την κατανοητή ενημέρωση και την ουσιαστική συμμετοχή του ασθενούς στις αποφάσεις για τη θεραπεία του.
Περισσότερα για τη συστηματική βελτίωση της ποιότητας στο οδοντιατρείο στο νέο πρόγραμμα Dental IQ, που ξεκινά την 1η Μαρτίου 2027:
https://www.dentist-edu.cce.uoa.gr/2026/09/24/dental-iq-sygxrona-sistimata-diasfalisis-poiotitas/
