Η τερηδόνα δεν είναι απλώς το αποτέλεσμα της κατανάλωσης ζάχαρης ούτε ένα πρόβλημα που αφορά κυρίως τα παιδιά. Πρόκειται για μια δυναμική, πολυπαραγοντική νόσο, η οποία μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε ηλικία και να εξελιχθεί όταν διαταράσσεται η ισορροπία μεταξύ απομετάλλωσης και επαναμετάλλωσης των οδοντικών ιστών.

Η διατροφή βρίσκεται στο κέντρο αυτής της ισορροπίας. Ωστόσο, καθοριστικό ρόλο δεν διαδραματίζει μόνο η συνολική ποσότητα των σακχάρων που καταναλώνει ένα άτομο. Εξίσου σημαντικά είναι η συχνότητα κατανάλωσής τους, η μορφή και η κολλητικότητα των τροφίμων, η χρονική στιγμή πρόσληψης, η κατανάλωση μεταξύ των γευμάτων και η δυνατότητα του σάλιου να εξουδετερώνει τα παραγόμενα οξέα.

Η αφηγηματική ανασκόπησή μας με τίτλο “Nutritional Factors Associated with Dental Caries across the Lifespan: A Review”, η οποία δημοσιεύθηκε στο διεθνές περιοδικό Applied Sciences, εξετάζει τους διατροφικούς παράγοντες που συνδέονται με την τερηδόνα από τη βρεφική ηλικία έως τα γηρατειά. Παράλληλα, αναδεικνύει την ανάγκη η διατροφική αξιολόγηση και συμβουλευτική να αποτελούν οργανικό μέρος της σύγχρονης οδοντιατρικής πρόληψης και όχι μια τυπική, γενικόλογη σύσταση στο τέλος της επίσκεψης.

Γιατί η συχνότητα κατανάλωσης έχει τόσο μεγάλη σημασία;

Τα ελεύθερα και ζυμώσιμα σάκχαρα μεταβολίζονται από τα βακτήρια της οδοντικής μικροβιακής πλάκας, με αποτέλεσμα την παραγωγή οργανικών οξέων και την πτώση του pH. Όταν το pH παραμένει χαμηλό ή οι όξινες προσβολές επαναλαμβάνονται συχνά μέσα στην ημέρα, ο χρόνος που διαθέτουν το σάλιο και οι μηχανισμοί επαναμετάλλωσης για να αποκαταστήσουν την ισορροπία περιορίζεται σημαντικά.

Αυτό σημαίνει ότι δύο άτομα μπορεί να καταναλώνουν παρόμοια συνολική ποσότητα ζάχαρης αλλά να μην έχουν τον ίδιο τερηδονικό κίνδυνο. Το άτομο που εκτίθεται σε μικρές ποσότητες ζάχαρης πολλές φορές μέσα στην ημέρα μπορεί να διατηρεί το στοματικό περιβάλλον σε παρατεταμένη κατάσταση οξύτητας.

Επομένως, ο κίνδυνος δεν βρίσκεται μόνο στο γλυκό ως προϊόν. Βρίσκεται κυρίως στην επανάληψη της έκθεσης: στα συχνά σνακ, στις γουλιές ζαχαρούχων ροφημάτων επί πολλές ώρες, στις καραμέλες που παραμένουν στο στόμα και στα «αθώα» επεξεργασμένα τρόφιμα που περιέχουν κρυμμένα σάκχαρα.

Δεν έχουν όλα τα τρόφιμα την ίδια τερηδονογόνο δράση

Η τερηδονογόνος επίδραση ενός τροφίμου εξαρτάται από περισσότερα χαρακτηριστικά από την περιεκτικότητά του σε ζάχαρη. Σημασία έχουν:

• η μορφή και η υφή του τροφίμου,
• η προσκόλλησή του στις οδοντικές επιφάνειες,
• ο χρόνος παραμονής του στη στοματική κοιλότητα,
• ο βαθμός επεξεργασίας του,
• η περιεκτικότητά του σε ζυμώσιμους υδατάνθρακες,
• η ικανότητά του να διεγείρει την παραγωγή σάλιου,
• καθώς και η παρουσία ασβεστίου, φωσφορικών αλάτων και άλλων δυνητικά προστατευτικών συστατικών.

Τα κολλώδη τρόφιμα και τα προϊόντα που καταναλώνονται αργά ή επανειλημμένα μπορεί να δημιουργούν παρατεταμένη έκθεση των δοντιών σε ζυμώσιμους υδατάνθρακες. Αντίθετα, τροφές που απαιτούν μάσηση και διεγείρουν τη σιαλική ροή μπορούν να ενισχύσουν τη φυσική κάθαρση και τη ρυθμιστική λειτουργία του σάλιου.

Τα γαλακτοκομικά προϊόντα, ιδιαίτερα όσα περιέχουν ασβέστιο, φωσφορικά άλατα και πρωτεΐνες όπως η καζεΐνη, μπορεί να συμβάλλουν σε ένα ευνοϊκότερο περιβάλλον για την επαναμετάλλωση. Αντίστοιχα, μια ισορροπημένη διατροφή με επαρκή πρόσληψη πρωτεϊνών, βιταμινών, μετάλλων, φρούτων και λαχανικών υποστηρίζει τόσο τη στοματική όσο και τη γενική υγεία. Αυτό, βέβαια, δεν μετατρέπει κανένα τρόφιμο σε «θεραπεία» της τερηδόνας· η συνολική διατροφική συμπεριφορά παραμένει καθοριστική.

Πώς μεταβάλλεται ο κίνδυνος κατά τη διάρκεια της ζωής;

Βρεφική και πρώιμη παιδική ηλικία

Οι διατροφικές συνήθειες διαμορφώνονται πολύ νωρίς. Η συχνή ή παρατεταμένη έκθεση των νεογιλών δοντιών σε υγρά που περιέχουν σάκχαρα, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της νύχτας, αυξάνει τον κίνδυνο πρώιμης παιδικής τερηδόνας.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν:

• η χρήση μπιμπερό κατά τον ύπνο με γάλα, χυμούς ή ζαχαρούχα ροφήματα,
• η προσθήκη ζάχαρης ή άλλων γλυκαντικών στα τρόφιμα,
• η συχνή χορήγηση γλυκών σνακ,
• η πρώιμη εξοικείωση του παιδιού με πολύ γλυκές γεύσεις,
• και η καθυστερημένη έναρξη της στοματικής υγιεινής.

Η πρόληψη σε αυτή την ηλικία απευθύνεται πρωτίστως στους γονείς και στους φροντιστές. Το μικρό παιδί δεν επιλέγει μόνο του τι υπάρχει στο μπιμπερό ή στο ντουλάπι της κουζίνας.

Παιδική και σχολική ηλικία

Με την έναρξη της σχολικής ζωής αυξάνεται η αυτονομία των παιδιών και η πρόσβαση σε τυποποιημένα σνακ, γλυκίσματα, χυμούς και αναψυκτικά. Η συχνότητα κατανάλωσης μεταξύ των κύριων γευμάτων αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα.

Οι παρεμβάσεις πρέπει να περιλαμβάνουν όχι μόνο ενημέρωση του παιδιού, αλλά και διαμόρφωση ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος στο σπίτι και στο σχολείο. Δεν έχει ιδιαίτερο νόημα να ζητούμε από το παιδί «να κάνει σωστές επιλογές» όταν το περιβάλλον τού προσφέρει κυρίως τις λάθος.

Εφηβεία και νεαρή ενήλικη ζωή

Η εφηβεία χαρακτηρίζεται από μεταβολές στις διατροφικές συνήθειες, συχνότερα γεύματα εκτός σπιτιού, παράλειψη πρωινού και αυξημένη κατανάλωση αναψυκτικών, ενεργειακών ποτών, καφέδων με ζάχαρη και επεξεργασμένων σνακ.

Στους εφήβους και στους νεαρούς ενήλικες, η διατροφική συμβουλευτική πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ανάγκη αυτονομίας, τις κοινωνικές επιρροές, την εικόνα σώματος, το stress και τις απαιτήσεις της καθημερινότητας. Οι απαγορεύσεις συνήθως αποτυγχάνουν· οι ρεαλιστικές εναλλακτικές έχουν σαφώς περισσότερες πιθανότητες να εφαρμοστούν.

Ενήλικη ζωή

Στους ενήλικες, ο τερηδονικός κίνδυνος επηρεάζεται από τον τρόπο ζωής και την επαγγελματική καθημερινότητα. Η συχνή κατανάλωση καφέ ή άλλων ροφημάτων με ζάχαρη, τα μικρά και επαναλαμβανόμενα σνακ, η εργασία σε βάρδιες, το χρόνιο stress και η ανεπαρκής στοματική φροντίδα μπορούν να διατηρούν συνεχή τερηδονογόνο πρόκληση.

Επιπλέον, χρόνια νοσήματα, ειδικά διατροφικά πρότυπα και φαρμακευτικές αγωγές που προκαλούν ξηροστομία μπορούν να μεταβάλουν ουσιαστικά το ατομικό προφίλ κινδύνου.

Τρίτη ηλικία

Η τερηδόνα στους ηλικιωμένους δεν αποτελεί φυσιολογική ή αναπόφευκτη συνέπεια της γήρανσης. Ο κίνδυνος, όμως, μπορεί να αυξηθεί εξαιτίας:

• της υποχώρησης των ούλων και της έκθεσης των ριζικών επιφανειών,
• της μειωμένης σιαλικής ροής,
• της πολυφαρμακίας,
• των δυσκολιών μάσησης ή κατάποσης,
• της μειωμένης επιδεξιότητας για αποτελεσματική στοματική υγιεινή,
• της εξάρτησης από φροντιστές,
• και της στροφής προς μαλακές, επεξεργασμένες και συχνά πλούσιες σε υδατάνθρακες τροφές.

Η τερηδόνα ρίζας αποτελεί ιδιαίτερη πρόκληση. Η διατροφική συμβουλευτική στους ηλικιωμένους πρέπει να συνδυάζει την προστασία της στοματικής υγείας με τη διατήρηση επαρκούς θρέψης. Δεν είναι επιστημονικά ορθό να περιορίζεται η πρόσληψη τροφής ενός ευάλωτου ηλικιωμένου χωρίς να λαμβάνονται υπόψη ο κίνδυνος υποθρεψίας και οι συνολικές ανάγκες του.

Η σχέση διατροφής και τερηδόνας είναι αμφίδρομη

Η διατροφή επηρεάζει τη στοματική υγεία, αλλά και η στοματική υγεία επηρεάζει τη διατροφή. Ο πόνος, η απώλεια δοντιών, η μειωμένη μασητική ικανότητα και οι αποκαταστάσεις που δυσλειτουργούν μπορούν να οδηγήσουν σε αποφυγή σκληρών ή ινωδών τροφών και σε προτίμηση μαλακών, εύκολα καταναλώσιμων προϊόντων, τα οποία συχνά είναι περισσότερο επεξεργασμένα.

Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος: η κακή στοματική υγεία περιορίζει τις διατροφικές επιλογές και οι φτωχότερες διατροφικές επιλογές μπορεί να επιβαρύνουν περαιτέρω τη στοματική και τη γενική υγεία.

Τι πρέπει να μας μείνει στην πράξη;

1. Δεν αρκεί να ρωτάμε «τρώτε γλυκά;»

Η ερώτηση αυτή είναι υπερβολικά γενική και συνήθως παράγει μια εξίσου γενική απάντηση. Χρειάζεται να διερευνούμε:

• πόσες φορές την ημέρα υπάρχει έκθεση σε σάκχαρα,
• τι καταναλώνεται μεταξύ των γευμάτων,
• ποια ροφήματα πίνονται και για πόση ώρα,
• αν υπάρχει νυχτερινή κατανάλωση,
• αν χρησιμοποιούνται ζαχαρούχα φάρμακα ή συμπληρώματα,
• και ποια τρόφιμα παραμένουν για μεγάλο διάστημα στο στόμα.

2. Η συχνότητα έχει συχνά μεγαλύτερη πρακτική σημασία από μια μεμονωμένη κατανάλωση

Η συγκέντρωση των γλυκών τροφίμων μαζί με τα κύρια γεύματα είναι προτιμότερη από τη συνεχή κατανάλωση μικρών ποσοτήτων σε όλη τη διάρκεια της ημέρας. Το στόμα χρειάζεται χρόνο ανάμεσα στις προσβολές για να αποκαταστήσει το pH και να υποστηρίξει την επαναμετάλλωση.

3. Τα ζαχαρούχα ροφήματα δεν πρέπει να καταναλώνονται «γουλιά-γουλιά» επί ώρες

Ένα αναψυκτικό, ένας καφές με ζάχαρη ή ένα ενεργειακό ποτό που καταναλώνεται σταδιακά σε όλη τη διάρκεια του πρωινού δημιουργεί επαναλαμβανόμενες όξινες προκλήσεις. Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να είναι περισσότερο επιβαρυντική από όσο αντιλαμβάνεται ο ασθενής.

4. Το νερό πρέπει να αποτελεί το βασικό ρόφημα μεταξύ των γευμάτων

Η αντικατάσταση των ζαχαρούχων ροφημάτων με νερό είναι μία από τις απλούστερες και πιο εφαρμόσιμες παρεμβάσεις. Δεν απαιτεί περίπλοκο διαιτολόγιο και μειώνει τόσο την έκθεση σε σάκχαρα όσο και τη συχνότητα των όξινων προσβολών.

5. Χρειάζεται προσοχή στα «κρυμμένα» σάκχαρα

Δημητριακά πρωινού, μπάρες, επιδόρπια γιαουρτιού, συσκευασμένοι χυμοί, αρτοσκευάσματα, σάλτσες και προϊόντα που προβάλλονται ως «υγιεινά» μπορεί να περιέχουν σημαντικές ποσότητες ελεύθερων σακχάρων. Η υγιεινή εικόνα της συσκευασίας δεν αποτελεί βιοχημικό άλλοθι.

6. Η ξηροστομία αλλάζει ριζικά την εκτίμηση κινδύνου

Όταν μειώνεται η σιαλική ροή, περιορίζονται η φυσική κάθαρση, η εξουδετέρωση των οξέων και η παροχή ασβεστίου και φωσφορικών αλάτων. Επομένως, η ίδια διατροφική συμπεριφορά μπορεί να έχει πολύ σοβαρότερες συνέπειες σε έναν ασθενή με ξηροστομία.

7. Οι συστάσεις πρέπει να προσαρμόζονται στο στάδιο ζωής

Άλλες ανάγκες έχει ένα παιδί, άλλες ένας έφηβος, μια έγκυος, ένας εργαζόμενος σε βάρδιες ή ένας ηλικιωμένος με πολυφαρμακία. Η ίδια τυποποιημένη οδηγία δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική για όλους.

8. Η διατροφική συμβουλευτική πρέπει να είναι συγκεκριμένη και μετρήσιμη

Αντί για τη γενική οδηγία «περιορίστε τη ζάχαρη», είναι προτιμότερο να συμφωνηθεί ένας συγκεκριμένος στόχος, όπως:

• αντικατάσταση ενός καθημερινού ζαχαρούχου ροφήματος με νερό,
• περιορισμός των σνακ σε προκαθορισμένες χρονικές στιγμές,
• κατανάλωση γλυκού μόνο μαζί με το κύριο γεύμα,
• ή αποφυγή ζαχαρούχων ροφημάτων μετά το βραδινό βούρτσισμα.

9. Η πρόληψη χρειάζεται συνεργασία

Ο οδοντίατρος εντοπίζει τον τερηδονικό κίνδυνο και παρέχει βασική διατροφική καθοδήγηση. Όταν, όμως, συνυπάρχουν παχυσαρκία, σακχαρώδης διαβήτης, διατροφικές διαταραχές, υποθρεψία, ειδικά διαιτολόγια ή σημαντικές ιατρικές ανάγκες, απαιτείται συνεργασία με διαιτολόγο και τον θεράποντα ιατρό.

10. Η πληροφορία από μόνη της δεν αλλάζει τη συμπεριφορά

Οι περισσότεροι ασθενείς γνωρίζουν ήδη ότι «η ζάχαρη κάνει κακό στα δόντια». Το πραγματικό ζητούμενο είναι να αναγνωρίσουν πού ακριβώς βρίσκεται η επαναλαμβανόμενη έκθεση στη δική τους καθημερινότητα και να επιλέξουν μία αλλαγή που μπορούν πράγματι να διατηρήσουν.

Κλινική και ευρύτερη σημασία της ανασκόπησης

Η ανασκόπηση υποστηρίζει μια δια βίου, εξατομικευμένη και διεπιστημονική προσέγγιση στην πρόληψη της τερηδόνας. Η διατροφική αξιολόγηση πρέπει να συνδέεται με:

• το ιστορικό και την ενεργότητα της νόσου,
• τη σιαλική λειτουργία,
• την έκθεση σε φθόριο,
• τις πρακτικές στοματικής υγιεινής,
• την ηλικία και τη γενική κατάσταση υγείας,
• τη λήψη φαρμάκων,
• και τις κοινωνικές και οικονομικές δυνατότητες του ασθενούς.

Ως αφηγηματική ανασκόπηση, η εργασία συνθέτει και ερμηνεύει την υπάρχουσα γνώση, χωρίς να επιχειρεί να υπολογίσει ένα ενιαίο μέγεθος επίδρασης για κάθε διατροφικό παράγοντα. Η βασική της αξία βρίσκεται στη συνολική αποτύπωση του προβλήματος: η διατροφή και η τερηδόνα συνδέονται μέσα σε ένα σύνθετο βιολογικό, συμπεριφορικό και κοινωνικό σύστημα.

Το βασικό μήνυμα

Η πρόληψη της τερηδόνας δεν εξαντλείται στη φράση «μην τρώτε γλυκά». Το ουσιαστικό μήνυμα είναι ακριβέστερο:

Περιορίζουμε τη συχνότητα έκθεσης των δοντιών σε ελεύθερα σάκχαρα, επιλέγουμε νερό μεταξύ των γευμάτων, προστατεύουμε τη λειτουργία του σάλιου και προσαρμόζουμε τις παρεμβάσεις στις ανάγκες κάθε ανθρώπου και κάθε ηλικίας.

Η αποτελεσματική πρόληψη δεν απαιτεί μια «τέλεια» διατροφή. Απαιτεί την αναγνώριση των καθημερινών συνηθειών που διατηρούν τον κίνδυνο και τη σταδιακή αντικατάστασή τους με επιλογές που είναι επιστημονικά ορθές αλλά και πραγματικά εφαρμόσιμες.

Πλήρες άρθρο: Nutritional Factors Associated with Dental Caries across the Lifespan: A Review

Βιβλιογραφική αναφορά:
Dimopoulou, M.; Antoniadou, M.; Amargianitakis, M.; Gortzi, O.; Androutsos, O.; Varzakas, T. Nutritional Factors Associated with Dental Caries across the Lifespan: A Review. Applied Sciences 2023, 13, 13254.